Afgelopen week werd Ronald Plasterk bekroond met de Pim Fortuyn Prijs 2025, een prijs die niet alleen de herinnering aan Fortuyn levend houdt, maar ook dient als eerbetoon aan publieke denkers die het lef hebben tegen de stroom in te roeien. Zijn toespraak was allesbehalve obligaat: het was een stevig moreel en politiek manifest dat een fundamentele verschuiving blootlegt in het Nederlandse denken.
Waar vroeger de as tussen links en rechts draaide om ideologie, belangen en klassenstrijd, wordt de samenleving nu veel fundamenteler gespleten: tussen democratisch pluralisme en moreel absolutisme. Tussen een open democratisch proces waarin de wil van het volk leidend is, en een technocratisch geloof in modellen, systemen en elites die “het beter weten”. En opvallend – of juist veelzeggend – is dat de kampwissel zich onder onze ogen voltrokken heeft: het oude establishment is nu links.
Van Fortuyn naar Plasterk: een boog in de tijd
Het tekent Plasterks intellectuele integriteit dat hij terugblikt op zijn eerdere kritiek op Fortuyn en erkent: Fortuyn zag dingen eerder dan de rest. Of het nu ging om immigratie, de uitholling van nationale democratie door globalisering, of de risico’s van religieus fanatisme – Fortuyn benoemde wat anderen niet durfden te benoemen. Nu, twee decennia later, herhaalt de geschiedenis zich, maar dan subtieler en sluipender.
Plasterk laat zien dat de werkelijke strijd niet meer tussen klassiek links en rechts woedt, maar tussen zij die zich democratisch willen laten corrigeren en zij die het niet aandurven dat ‘het volk’ weleens anders zou kunnen denken dan zijzelf.
De nieuwe as: democratie versus absolutisme
Deze nieuwe as is geen abstractie. Ze is dagelijks voelbaar. In de krampachtige houding van D66 ten opzichte van referenda. In de hypocrisie van activisten die de democratische rechtsorde met voeten treden in naam van een “hogere waarheid”. In het gemak waarmee andersdenkenden worden weggezet als wappies, klimaatontkenners of fascisten.
Links, ooit de kampioen van de arbeider, de kleine ondernemer en de inhoudelijke dialoog, is opgeschoven naar een technocratisch blok dat haar macht veiligstelt via modellen, instituties en mediahegemonie. De ironie is schrijnend: waar rechts vroeger de spreekbuis was van grote bedrijven, is het nu links die blindelings gelooft in de logica van rekenmodellen – of het nu stikstof betreft of klimaat.
Stikstof en klimaat als moreel machtsmiddel
Laat me dit concreet maken. De stikstofmodellen van het RIVM worden inmiddels niet meer gebruikt als kennisinstrument, maar als politiek wapen. Ze dienen als instrument om het land stil te leggen, vergunningen te blokkeren, boeren weg te jagen – met als moreel schild “de redding van de natuur”. Maar de natuur is daarmee niet gered; ze is gegijzeld in een abstract, juridisch geconstrueerd model dat elke tegenspraak als ketterij behandelt.
Hetzelfde geldt voor klimaatmodellen. In plaats van inzicht te verschaffen in onzekerheden, dienen ze als absolute waarheidsdragers om vergaande beleidsmaatregelen te rechtvaardigen – maatregelen die de energierekening van gewone burgers onbetaalbaar maken. Links beroept zich daarbij op urgentie, maar de democratische reflectie op alternatieven wordt afgesneden nog voor ze beginnen kan.
De Orwelliaanse omkering van politieke rollen
Plasterk illustreert deze trend met zeven voorbeelden van omgekeerde politieke standpunten – een Orwelliaanse situatie waarin woorden hun oorspronkelijke betekenis verliezen. Wie vandaag voor vrede pleit, wordt als verdacht gezien. Wie voor democratische representatie kiest, heet populist. Wie opkomt voor koopkracht wordt egoïst genoemd, en wie privacy en autonomie wil beschermen tegen Europese regelgeving wordt als nationalist afgeschilderd.
Het is links die nu kritiekloos instemt met meer macht voor Brussel. Het is links die zegt dat we maar moeten wennen aan duurdere boodschappen. En het is links die het liefst referenda afschaft omdat mensen weleens “verkeerd” zouden kunnen stemmen.
Democratie als systeem van bescheidenheid
Democratie is geen perfect systeem – maar het is bij uitstek het systeem dat ruimte biedt aan twijfel, correctie en voortschrijdend inzicht. Dat is precies waar moreel absolutisme geen plek voor heeft. Of het nu komt van jihadisten, klimaatactivisten of bureaucratische elites: wie zichzelf als moreel verheven ziet, accepteert geen democratische tegenspraak.
Plasterk raakt hier een gevoelige maar fundamentele snaar. De dreiging voor de democratie komt niet alleen van buitenaf, maar juist van binnenuit – van instituties, media en NGO’s die het volk niet langer vertrouwen, maar liever sturen en heropvoeden.
Hoog tijd voor een nieuwe mars door de instituties
Plasterk eindigt zijn betoog met een pleidooi dat het verdient om breed opgepakt te worden: het is tijd voor een nieuwe lange mars door de instituties – maar dan niet met als doel een ideologische overname, zoals links ooit deed. Nee, deze mars moet democratisch van aard zijn, pluralistisch van toon, en gericht op het herstellen van vertrouwen tussen burgers en bestuur.
De democratie moet opnieuw het vertrekpunt worden, niet het obstakel. Dat betekent dat beleidsmodellen ondergeschikt moeten zijn aan politiek debat. Dat betekent dat wetenschap weer wetenschap moet zijn – inclusief onzekerheid, tegenbewijs en herziening – en geen ideologisch project. Dat betekent ook: luisteren naar mensen zonder hen weg te zetten als dom, racistisch of gevaarlijk.
Tot slot
Ronald Plasterk heeft met zijn toespraak een ongemakkelijke waarheid verwoord: de geest van Fortuyn leeft voort, maar niet daar waar men zijn naam het vaakst misbruikt. De ware erfenis van Fortuyn is een pleidooi voor radicale openheid, voor democratie met scherpe randen, en voor het onbevreesd benoemen van ongemakkelijke waarheden.
Als we daar opnieuw de moed voor vinden, kan Nederland zich ontworstelen aan de greep van technocratie en moreel absolutisme – en terugkeren naar waar het thuishoort: een nuchtere, democratische rechtsstaat met ruimte voor alle geluiden.