ir. Wouter de Heij:
“Mijn grote dank gaat uit naar Harold van Garderen van 4Vitae voor zijn waardevolle adviezen en inspirerende inzichten over deze onderwerpen. Harold behoort zonder twijfel tot de meest briljante intellectuele denkers die ik ken.”
- Deel 1 – De Juiste Volgorde Herwaarderen: Van Juridisch Denken naar weer een Moreel Gedreven Samenleving.
- Deel 2 – Herman Dooyeweerd: Een Historisch Portret van een Grensverleggend Denker
- Deel 3 – Dooyeweerd 2.0: Het Herwaarderen van Waarden in een Juridisch Gedreven Tijdperk
Herman Dooyeweerds filosofie, zoals besproken in het tweede artikel, biedt een diepgaande kritiek op de wortels van ons denken en handelen. Zijn nadruk op het belang van religieuze grondmotieven en de juiste ordening van modale aspecten geeft een helder kader voor het begrijpen van de maatschappelijke crisis waarin wij ons vandaag bevinden. Onze huidige samenleving is doordrongen van een juridisch en efficiëntiegericht systeem, waarin de vraag “Mag het wel?” de morele en filosofische vragen “Is het juist?” en “Willen we dit samen echt?” naar de achtergrond heeft verdrongen. In deze context kan Dooyeweerds gedachtengoed een hernieuwde impuls geven aan het herstel van een samenleving die haar waarden en idealen weer vooropstelt.
De focus op legaliteit en efficiëntie heeft ons denken vernauwd tot wat binnen het kader van bestaande wetten mogelijk is. Dit leidt tot een samenleving die functioneert als een contractuele afspraak, waarin rechten en plichten juridisch worden vastgelegd, maar waarin de menselijke realiteit van samenleven—met vertrouwen, compassie en verantwoordelijkheid als basis—steeds minder ruimte krijgt. Dooyeweerds theorie van modale aspecten maakt duidelijk dat een dergelijke reductie onvermijdelijk leidt tot fragmentatie. Elk aspect van het leven heeft zijn eigen wetten en waardigheid, maar wanneer één aspect, zoals het juridische, overheerst, worden de andere aspecten ondergeschikt gemaakt en verliezen zij hun intrinsieke waarde.
Deze verschuiving naar een juridisch en normgestuurd denken heeft ook gevolgen voor de democratie. Democratie wordt steeds meer gereduceerd tot de wil van de meerderheid, terwijl zij in haar kern bedoeld is om de rechten en bescherming van het individu en kwetsbare minderheden te waarborgen. Wanneer normen, de meetbare afgeleiden van waarden, leidend worden, verliest een samenleving haar ziel. Waarden zoals respect, rechtvaardigheid en vrijheid worden vervangen door technocratische criteria die vooral gericht zijn op efficiëntie en naleving. Dit verschuift de focus van het waarom naar het hoe, en van het collectieve naar het individuele belang.
Het herwaarderen van waarden vraagt om een fundamentele herziening van hoe wij onze samenleving organiseren. In lijn met Dooyeweerds filosofie moeten we opnieuw leren denken vanuit een gedeeld religieus of moreel grondmotief, dat niet noodzakelijk religieus in traditionele zin hoeft te zijn, maar wel een gezamenlijk uitgangspunt biedt. Dit kan beginnen met het heropenen van het maatschappelijk debat, niet alleen over praktische kwesties, maar over de grote vragen: Hoe willen we samenleven? Welke idealen willen we nastreven? Dit debat vraagt om moedige leiders die verder kijken dan de status quo en een visie durven te formuleren die de samenleving inspireert.
Een ander belangrijk aspect is het herijken van juridische systemen. Zoals Dooyeweerd duidelijk maakte, moeten wetten ondersteunend zijn aan de waarden van een samenleving, niet leidend. Dit betekent dat wetten en regels flexibel moeten zijn en moeten kunnen worden aangepast aan nieuwe inzichten en idealen. Het juridische aspect is slechts één van de vijftien modale aspecten die hij onderscheidde; het mag nooit de andere aspecten overheersen.
Daarnaast is er een dringende noodzaak om ons onderwijs te herzien. Jongeren moeten niet alleen worden opgeleid in meetbare vaardigheden, maar ook in kritisch denken, ethiek en filosofie. Het begrijpen van de intrinsieke waarde van verschillende aspecten van de werkelijkheid, zoals Dooyeweerd die beschreef, kan helpen bij het ontwikkelen van een breder perspectief op wat het betekent om mens te zijn in een complexe samenleving.
Leiderschap speelt een cruciale rol in deze transitie. Politici en bestuurders moeten ophouden managers van de status quo te zijn. Ze moeten visionairs worden die durven handelen op basis van waarden, zelfs als dat juridisch of economisch uitdagend is. Dooyeweerds ideeën over de centrale plaats van religieuze grondmotieven kunnen inspireren tot een nieuw soort leiderschap, waarin ethiek en visie hand in hand gaan.
Tot slot is het belangrijk om te beseffen dat een samenleving geen machine is die puur op efficiëntie draait. Het is een gemeenschap van mensen die samen betekenis geven aan het leven. Dit vraagt om een herwaardering van het individu en van de waarden waarop we onze beslissingen baseren. Zoals Dooyeweerd benadrukte, is de hoogste modale kring waarin de mens functioneert die van het pistische aspect, waarin geloofs- en waardekeuzes worden gemaakt. Door deze kring te herwaarderen, kunnen we opnieuw leren denken en handelen vanuit wat ons bindt, in plaats van wat ons verdeelt.
Dooyeweerd 2.0 is niet alleen een theoretische oefening, maar een uitnodiging om onze samenleving opnieuw vorm te geven. Het is een oproep om niet langer genoegen te nemen met een juridisch en normatief systeem dat de ziel van de samenleving uitholt, maar om terug te keren naar een waarden-gedreven samenleving waarin idealen en menselijke waardigheid weer centraal staan. Zijn gedachtegoed biedt de bouwstenen voor deze transitie, als we bereid zijn de juiste volgorde opnieuw te omarmen.