Een analyse van de nieuwe culturele scheidslijn die politiek en samenleving fundamenteel verandert

De klassieke politieke tegenstellingen – links versus rechts, arbeider versus kapitalist, progressief versus conservatief – zijn in veel westerse samenlevingen niet langer de voornaamste breuklijnen. In Groot-Brittannië is dat al langer zichtbaar, en inmiddels geldt dat ook steeds meer voor Nederland. Een nieuwe tweedeling verdeelt ons: die tussen de Anywheres en de Somewheres, of in goed Nederlands: de Overal-mensen en de Hier-mensen.

Wie zijn de Anywheres?

De Anywheres zijn de kosmopolieten. Ze zijn hoogopgeleid, mobiel en relatief welvarend. Ze hechten waarde aan autonomie, openheid en flexibiliteit. Hun identiteit is losser verbonden met plaats of gemeenschap en sterker gebaseerd op individuele ontplooiing. Ze wonen net zo makkelijk in Amsterdam, Berlijn als Barcelona, en voelen zich thuis in abstracte netwerken, internationale conferenties en transnationale waarden.

Zij domineren in media, politiek, wetenschap en de bestuurslaag van de samenleving – ongeacht welke politieke partij regeert. In Nederland vinden we hen onder de beleidsmakers op ministeries, bij de publieke omroep, universiteiten, en in de bestuurskamers van grote NGO’s en bedrijven. Ze vertegenwoordigen minder dan een kwart van de bevolking, maar bepalen grotendeels het narratief.

En wie zijn de Somewheres?

Daartegenover staan de Somewheres: mensen die sterk geworteld zijn in hun lokale gemeenschap, stad, streek of dorp. Ze zijn vaker middelbaar of praktisch opgeleid, minder mobiel, en hechten waarde aan vertrouwdheid, groepsbinding, stabiliteit en nationale identiteit. Hun zelfbeeld is niet gebaseerd op cosmopolitisme of carrièresucces, maar op verbondenheid met familie, tradities en een herkenbare omgeving.

Zij zijn doorgaans de stille meerderheid – vaak ongezien in het publieke debat, maar zichtbaar op het moment dat er gestemd moet worden. De Brexit, de verkiezing van Trump, en ook de opmars van partijen als PVV, BBB en Forum voor Democratie zijn te begrijpen als politieke uitingen van deze groep.

Vier bronnen van vervreemding

De tegenstelling tussen deze twee groepen is geen cultuurstrijd om details, maar een structurele botsing van waarden, belangen en ervaringen. In de video worden vier voorbeelden genoemd waaruit blijkt hoe de Anywheres de maatschappij hebben ingericht naar hun eigen maatstaven:

1. De kenniseconomie: De verschuiving naar een economie waarin diploma’s en cognitieve vaardigheden centraal staan, heeft geleid tot een ‘zandloperstructuur’: aan de bovenkant hoogopgeleide banen, onderaan laagbetaalde dienstverleners, maar in het midden – waar vroeger de ambachtelijke en technische beroepen zaten – is veel verdwenen. De status van de Somewheres is daarmee uitgehold.
2. Het onderwijsbeleid: De enorme uitbreiding van het hoger onderwijs heeft de Anywheres gediend – hun kinderen vinden moeiteloos hun weg in universiteiten. Tegelijkertijd is het beroepsonderwijs verwaarloosd. In Nederland zijn de ROC’s, de mbo-scholen, structureel ondergewaardeerd in beleid én publieke perceptie.
3. Immigratie en culturele verandering: Massale immigratie heeft in veel buurten geleid tot snelle culturele veranderingen. De zorgen daarover werden vaak weggezet als ‘xenofoob’ of ‘racistisch’. Maar voor veel Somewheres betekende het verlies aan herkenbaarheid en sociale cohesie een gevoel van ontheemding, juist op de plekken waar zij zelf niet kunnen wegtrekken.
4. Familiebeleid en domesticiteit: Beleidsmakers – vaak zelf hoogopgeleide – hebben zich gericht op bijvoorbeeld het faciliteren van fulltime arbeid voor vrouwen. Maar ze hebben nauwelijks oog gehad voor gezinnen waarin een traditionele rolverdeling nog gewenst is, of waar stabiliteit belangrijker is dan carrièrekansen. Het klassieke gezin kreeg amper steun.

Een naïeve liberaliteit

De Anywheres bepleiten inclusiviteit, diversiteit en universele waarden. Maar hun blik is vaak blind voor de lokale en nationale bindingen die anderen juist zingeving geven. Het ontkennen van die bindingen is geen progressie, maar vervreemding.

“Het is niet chauvinistisch om van je land te houden,” zegt de David Goodhart. “Het is niet racistisch om je thuis te voelen bij mensen die op jou lijken.” Toch worden dergelijke gevoelens vaak verdacht gemaakt, alsof elke vorm van identiteit die niet puur individueel is, automatisch verdacht is.

Brexit als correctie

Op 23 juni 2016 sprak de meerderheid van de Britten zich uit vóór Brexit. Niet vanwege een helder plan, maar als correctie. Een protest tegen het monopolie van de Anywheres op de toekomst. Tegen een bestuurscultuur waarin het nationale belang verward werd met het belang van een kleine, zelfverzekerde elite.

Ook in Nederland zien we een vergelijkbare verschuiving. De boerenprotesten, het afkalven van traditionele middenpartijen, en de groeiende weerzin tegen technocratisch bestuur zijn tekenen van een samenleving die om herwaardering vraagt. Niet van nostalgie, maar van geborgenheid en rechtvaardigheid.

Tijd voor een nieuw contract

De Britse video sluit af met de oproep tot een nieuw politiek contract. Niet op basis van winnaars en verliezers, maar op basis van wederzijds begrip. Misschien is dat ook precies wat Nederland nodig heeft.

Als we doorgaan op de weg van culturele neerkijkerij en beleidsmatige blindheid, dan zullen de Somewheres zich blijven roeren – niet uit haat, maar uit zelfbehoud. Willen we een stabiel en solidair land blijven, dan moeten we de Somewheresniet langer als probleem zien, maar als deel van de oplossing.

We kunnen niet allemaal anywhere zijn. Iemand moet er zijn voor somewhere.

Referenties:

• YouTube: Britain’s Hidden Divide: Anywheres vs Somewheres
• David Goodhart – The Road to Somewhere (2017)
• Nederlandse context: WRR-rapporten over sociale scheidslijnen, SCP-onderzoek naar sociale ongelijkheid