Nogmaals mijn beste wensen voor 2023. Mijn belangrijkste wensen? Niet meer maar, minder complexiteit. Niet meer (management)processen, maar meer visie, inhoud en creativiteit, meer #doen dus. Twee recente gesprekken bij De Nieuwe Wereld (DNW): a) Wouter de Heij en b) Sybe Schaap (oud senator VVD).

Afgelopen vrijdag heb ik in een Leiden een uur gesproken met Ad Verbrugge (DNW) over een veelheid aan maatschappelijke onderwerpen waaronder gebrek aan inhoud en gebrek aan praktijk. In mijn nieuwjaarstukje schreef ik daar ook al. Terug naar visie en inhoud dus is mijn pleidooi; eerst de stippen op de horizon dus gaan benoemen. En vervolgens moeten onze politici de daadwerkelijke uitvoering inclusief de weg ernaar toe overlaten aan de praktijkmensen. Op gezonde afstand, en met vertrouwen in de “ontwerpers” dus, laat hen hun werk doen.

Een tweede gesprek van afgelopen vrijdag, waar ik zelf ook met heel veel plezier naar heb geluisterd dit weekend, is het gesprek met Sybe Schaap (oud VVD senator). Dit gesprek is ook heerlijk en inspirerend:

  • Rond 14:00 komt erg overeen met wat zelf in mijn gesprek gisteren met Ab heb gezegd. Geen integratie, beleid dat niet inhoudelijk rationeel is. Niet nadenken over de consequenties.
  • Verder geeft hij terecht aan dat Nederland Silicon Valley van de agri-food sector.

Wat we missen in Den Haag is leiderschap, en ik bedoel dus niet een team dat ‘op de boeken past’. Of wat brandjes probeert te blussen als er een crisis is. We hebben niet nog meer managers nodig, in tegendeel. Leiderschap echter kan ook niet gezien worden zonder de aanwezigheid van een groep gepassioneerde mannen en vrouwen in de directe omgeving van de leider. Een filmpje dat ik in dat kader graag weer eens onder de aandacht breng The First Follower transformed a Lone Nut into a Leader! Hence, leadership is over-glorified.”

Nogmaals een goed en gezond 2023!

Mijn beste wensen voor 2023. De belangrijkste wens? Laten we ophouden elkaar te bestoken met de klassiek brave woorden, laten we vooral gaan #doen in de praktijk en Nederland nog mooier maken. Hup de schouders eronder zetten en samen gaan ‘dansen’ dus.

We zitten een dikke week in het nieuwe jaar 2023. Na twee corona jaren (2020-2021) en na een jaar met ‘oorlog’ en spanningen in de maatschappij (inflatie, energie-prijzen, boerenprotesten), gaan we (ben ik bang) een niet al te gemakkelijk jaar tegemoet.

Natuurlijk wens ik al mijn partners, vrienden, familie en bekenden een super gezond en ontspannen jaar. Natuurlijk hoop ik op mooie projecten, op veel creativiteit en nieuwe relaties. Maar wat ik hoop en denk is niet altijd hetzelfde. Ik denk dat eten nog wat duurder gaat worden, ik denk dat inflatie hoog blijft, ik denk ook dat we het economische lastiger gaan krijgen. Ik hoop echter op internationale ontspanningen, dat die ellendige oorlog stopt en dat we internationaal kunnen blijven samenwerken.

Ja, ook dus dat we blijven samenwerken met China en de rest van Azië, ik hoop ook op slimme samenwerkingen in Africa en verdere economische groei en verduurzaming in heel Europa. Natuurlijk op een rationele en zakelijk correcte manier; naïef moeten we niet zijn. Ik hoop dat we in Nederland stappen in de praktijk kunnen gaan zetten. Denk aan nieuwe huizen die er niet alleen op papier komen, maar ook echt gebouwd gaan worden. Dat we daarbij ook zuinig met onze natuur blijven omgaan is overigens logisch, maar ik hoop dat we ook kunnen blijven genieten van de natuur.

Verder hoop ik dat iedereen werk heeft en ook van dat gecreëerde inkomen zijn leven kan bekostigen (wonen, energie, eten, plezier, vakantie, kinderen). Ik hoop ook dat onze politic (regionaal, maar zeker ook in Den Haag) ophouden met niet-uitvoerbare plannen te maken, stoppen met gesprekken voeren die alleen gaan over het ‘proces’ en dat de knop dus omgaat zodat:

  • “Visie en inhoud” moet weer vooraan komen staan. Waar willen we staan in 2030 en 2050 als land?
  • De uitvoering van ‘deze stippen op de horizon’ hoort bij vakspecialisten, bij ingenieurs, bij ontwerpers en bouwbedrijven.
  • Nederland kan een fraai landje blijven als we kunnen blijven ondernemen, stimuleer ondernemerschap en hou op met ondernemers als haaien te zien.
  • Het moet praktischer en sneller. Minder procedureel, minder focus op ‘juridisch’ en met meer lef.

Tot zover mijn wensen voor dit nieuwe jaar 2023, maar natuurlijk ook de jaren na dit jaar 🙂

Waar ik het ook zo aan het begin van het jaar over wil hebben is een grote ergernis van mij: de inzet van teveel Brave Woorden en Nette Communicatie. Twee onderwerpen die echt heel dicht bij elkaar liggen, maar die te vaak vooral ‘natte’ scheten zijn: “Even is er wat, je ruikt het, maar daarna is het weer weg.” Natuurlijk ga ik proberen dit toe te lichten. De meest Brave Woorden zijn in mijn ogen altijd waar; ik ken niemand die ’tegen’ de inzet van deze Brave Woorden is en in de praktijk worden ze te vaak gebruikt. En juist daarom tellen deze woorden niet, ze brengen ons denk ik nergens. Laat ik een paar voorbeelden noemen van wat ik bedoel:

  • Beter samenwerken.
  • Duurzaamheid en Verduurzamen.
  • Win-Win relaties creëren.
  • Plezierige projecten met leuke mensen.
  • Toegevoegde waarde creëren.
  • Goede communicatie.

Door tijd in gesprekken te besteden aan deze Brave Woorden woorden zeggen we in feiten niks, creëren we niks, en doen we nog minder. Het zijn woorden die immers vrijwel altijd kloppen en goed voelen. Ik ken echt niemand in mijn omgeving (links of rechts, oud of jong), die dus tegen deze woorden zijn. Laten we voor de grap ze eens omdraaien. Stel dat je zou zeggen in een vergadering of gesprek:

  • We gaan minder samenwerken.
  • De aarde mogen we gaan verpesten.
  • Ik ga je uitbuiten, en jij mag dus armer worden door wat ik doe.
  • Rot projecten met nog vervelendere mensen zoek ik.
  • We mogen alles slopen of ontmantelen (oorlog, uitkoop boeren, afbraak natuur)
  • Slechte communicatie of zelfs helemaal niet gaat vanaf nu de norm zijn.

Wie o wie zou een van bovenstaande zinnen in een gesprek, vergadering of op TV op een serieuze manier durven zeggen? Ik denk geen weldenkend mens dus. Ik ken echt niemand in mijn omgeving die de 180o gedraaide negatieve variant van Brave Woorden gebruikt. Juist daarom is mijn wens voor 2023 dat we het Brave Woorden lijstje niet gaan gebruiken, niemand is tegen, maar ondertussen verpesten we elkaars tijd om ze te herhalen. Ik hoop dat we het in 2023 dus vooral gaan hebben over:

  • Vertel me waarom je denkt zoals je denkt. Dit gaat over inhoud en visie.
  • Wat gaan we (samen) doen. Kortom hoe gaan we samen ‘dansen’ op ons werk.
  • Hoe zorgen we voor implementatie in de praktijk.
  • Hoe blijven we in een positieve flow (sorry eigenlijk ook een woord in de categorie Braaf Woorden).

Een kleine afsluiting van dit stukje. Ik ben best regelmatig online. Vooral twitter is inspirerend en irriterrend tegelijkertijd. Een paar keer per maand plaats ik mijn standaard reactie “hard op de feiten/inhoud, zacht op de persoon”. In Delft heb ik geleerd om met een biertje erbij een bikkelhard debat op inhoud te kunnen houden. Ik neem het online regelmatig op voor kleine bedrijven waaronder boeren. Te vaak krijg ik dan de reactie “dan ben je dus tegen natuur, je bent een dierenbeul, en pro-big-agro”. Dit is een valse tegenstelling.

Een ander voorbeeld. Ik maak me zorgen om de groei van de bevolking (2x 200k in de laatste twee jaar), maar dat betekent niet dat ik vind dat mensen in grote nood geen hulp mogen krijgen. Een derde voorbeeld. Dat ik als ondernemer pro-ondernemerschap ben en dus ook in een omgeving zit waar mensen ‘rijk’ zijn, betekent niet dat ik me geen zorgen maak om de financiële problemen van 40% van de Nederlanders. Tenslotte, ik ben inderdaad zeer kritisch over ons politiek bestel dat klopt; maar ik ben tevens als persoon ook zeer begaan met de toekomst van Nederland, juist daarom besteed ik (te)veel van mijn eigen tijd “de toekomst van Nederland”. Den Haag moet veranderen, niet alleen andere mensen en andere partijen, maar de cultuur moet om. Er moet een ander DNA gecreëerd worden.

Dus wel vragen naar elkaars overwegingen. Heb gesprekken over de inhoud (die hard mogen zijn), maar ga respectvol met elkaar om. Inspireer elkaar om te gaan doen in de praktijk; ga samen dansen. Drink koffie, thee of een biertje met elkaar om elkaar te leren kennen.

Een zelf-evaluatie op mijn F4I IFR COVID model 2020 en waarom ik steeds meer moeite heb met hoe modellen een rol hebben op de politieke besluitvorming. Mijn stelling daarom: Politici terug naar de inhoud en visie, wetenschappers verplicht aan Open Science, en op voldoende afstand.

Dit is de tweede keer dat ik mijn eigen belofte schend: ik schrijf toch weer eens een stukje over COVID. Gelukkig is het in Nederland geen ‘ding’ meer, het gaat net als de griep gewoon rond in najaar en winter. Zelf heb ik vlak voor de kerst vijf dagen in isolatie gezeten omdat ik ‘besmet’ was en wat milde klachten ervoer. Wat we nu zien is de vraag “wel of geen maatregelen voor China” is weer typisch Nederlandse politiek; natuurlijk kan je besluiten dat bezoekers uit China een negatieve test moeten laten zien. Daar is de -reeds door de tweede kamer geaccordeerde wet- een nieuwe zware wet niet voor nodig, en verwijzen dus naar de eerste kamer is een beetje flauw. Dit terzijde.

De reden waarom dan toch weer een COVID stukje te schrijven is tweeledig:

  • Ik wilde al lang een evaluatie doen van mijn eigen analyses en modellen uit 2020-2021. En met recente publicaties kan dat. Specifiek de IRR (immers een risico maatstaf).
  • Door stikstof en covid dossiers begin ik steeds meer moeite te hebben met de rol van wetenschappers en hun modellen de vorming van beleid.

Wetenschap gaat over analyse, het begrip (‘snappen’) en dus over begrip en kennis dus. Kennis die bij een correcte uitvoering van wetenschapsbeoefening gepubliceerd worden in een journal. Innovatie en ontwikkeling (maar ook het toepassen van wetenschappelijke inzichten: ontwerp) gaat echter over vernieuwing en dus over vooral over creativiteit en de toekomst. Onze samenleving haalt consequent deze twee takken van sport door elkaar. En we hebben nu ook een generatie van politici die op inhoud veel te zwak zijn, en ondertussen ook nog eens denken waarheden te kunnen halen uit de wetenschap of nog vreemder beleidscreativiteit via de wetenschappelijke instituten te kunnen verkrijgen. Zo vreemd!

Ik heb daarom ook steeds meer moeite heb met modellen en de rol van modellen bij politieke besluitvorming. Kort gezegd moeten wij als samenleving weer eisen dat onze politici terug naar de inhoud gaan (visie en ideeën op de toekomst van Nederland verzinnen en bespreken), de wetenschappers (vooral bij onze overheidsinstituten) moeten we verplichten aan Open Science te gaan doen en daarmee zeg ik ook wat onbeleefd ’terug in jullie hok’. Wetenschappers mogen niet te dicht op beleid en politiek zitten is mijn stellige mening. Wetenschappers mogen zeker niet in afgesloten commissies of ondemocratische organisaties zitten, we moeten een veel sterke scheiding der machten dus gaan eisen, en het politieke debat (op inhoud) moet weer terug komen in de tweede kamer.

Eerst maar terug naar de hoofd doelstelling van dit stukje: een klein beetje reflectie op mijn eigen stukjes en modellen over COVID, specifiek IFR. Ook nu begin 2023 kunnen we niet anders concluderen dat COVID vooral dus een fenomeen is dat vroeger Sick Building Syndrome heette. Dat de verspreiding via druppels verloopt op korte afstand, is een buitengewoon onwaarschijnlijk hypothese en je mag hopen dat het RIVM (OMT) hier a) van geleerd heeft en b) toegeeft dat haar hypothese verkeerd waren.

De kans om buiten COVID te krijgen (of te verspreiden) is dus buitengewoon laag, de werkelijke verspreiding vindt vooral vooral binnen via aerosolen plaats. Als er binnen slecht geventileerd wordt, dan zijn de risico’s op verspreiding groter. Ik heb in de laatste jaren tientallen stukjes hierover geschreven, in het beginperiode was dat voor therapeutisch voor mijzelf. We zaten immers in lockdowns thuis en de TV boeide me al snel niet meer in die periode. Ik greep daarom terug op mijn wetenschappelijk kennis en opleiding en begon wat te modelleren (zie ook YouTube) over de verspreiding en IFR (risico’s op sterfte). De werkelijke risico’s op sterfte (en/of naar ziekenhuis moeten gaan of een IC bed nodig te hebben) zou immers moeten bepalen welke politieke en beleidsmaatregelen nodig moeten zijn!

In september 2020 heb ik voor de eerste keer geprobeerd mijn ‘eigen zelf-evaluatie’ t.a.v. van mijn IFR analyses te delen op dit blog. Een tweede keer tot inhoudelijke zelf-evaluatie (ik weet het ik ben dan de ‘slager die zijn eigen vlees keurt) heb ik gedaan in januari vorig jaar, een jaar geleden dus.

Nu dus een derde keer. De aanleiding is echter een wetenschappelijke publicatie die zes dagen geleden online is gekomen, met de titel “Age-stratified infection fatality rate of COVID-19 in the non-elderly population”. Het artikel gaat vooral de risico’s in de leeftijdscategorie 0 tot 70-jarigen. Dit zijn de meest recente IFR getallen zoals bekend zijn en ik wil die data vergelijken met mijn eigen F4I model uit 2020. Eerst maar de samenvattende tabel uit het wetenschappelijk artikel, en daaronder mijn voorspelling uit 2020. Niet slecht ‘gegokt’ al zeg ik het zelf.

Ook mijn voorspelling voor meerdere pieken in het najaar zijn overigens uitgekomen. We kunnen inmiddels wel stellen dat COVID een regulier virus is geworden van de najaars griepgolven. Mijn voorspelling back to normal in 2021 kwam echter niet helemaal uit, daar hebben we nog een extra jaar op moeten wachten. Wat mij betreft zeer onnodig ook in retro-perspectief. Ook heb ik voorspelling gedaan voor inflatie en daardoor een verlies op koopkracht. Nu, dat hebben we ook duidelijk gezien in 2022 (maar dus niet in 2021) en inflatie is nog niet voorbij. Voedsel gaat bijvoorbeeld nog flink duurder worden.

Ik ga nu van de hak op de tak. Wat hebben we vorig jaar gezien (Stikstof, het kaartje) en in de COVID periode 2020-2022? We hebben gezien dat onze politiek bijzonder zwak op inhoud is, en om advies vraagt aan wetenschappers die vooral hun antwoorden denken te kunnen geven door te gaan modelleren. Ik ben fan van modellen (mits gezien worden als tools in handen van slimme professionals). Er is echter een patroon te ontdekken: de combinatie van modellen in handen van niet praktische geschoolde wetenschappers die samenwerken met niet-inhoudelijke beleidsambtenaren en politici zorgt keer op keer voor verkeerd beleid. Ik zie dit als een groot maatschappelijk probleem.

Hierdoor neemt het vertrouwen in de politiek sterk af, maar hierdoor nemen we ook net iets te vaak verkeerde beleidsbeslissingen. Mijn conclusie is dat we weer sterker het concept scheiding der machten moeten gaan hanteren. Hier een rijtje aanbevelingen:

  • De politiek moet zeer voorzichtig zijn met de inzet van modellen (en modellen mogen niet in de wet komen zoals met stikstof wel is gebeurd). Zelf blijven nadenken dus.
  • Wij burgers moeten gaan verlangen -nee eisen- dat zowel beleidsambtenaren als politici weer de inhoud voorop zetten. Wat gaan we doen met Nederland?!
  • Alle kennisinstellingen moeten op afstand gezet worden van Den Haag (en provincies).
  • Wij moeten alle publieke kennisinstellingen verplichten aan Open Science (en Open Data etc.) te doen. Modellen komen op Github.
  • Traceerbaarheid en transparantie gaat niet alleen over ‘e-mails’ en ‘appjes’, maar ook over data, modellen, uitgangspunten van modellen, onderliggende code etc.
  • Ik heb meerdere interviews over modellen gegeven. Lees onder andere dit stukje op Overnu. Bekijk ook deze YouTube van Pieter Omtzigt “Modellen regeren Den Haag”, en lees zijn PBL lezing na:

Uit de interessante Foodlog serie: “Wat is vers? …” mijn antwoord erop was in oktober 2022 “Vers bestaat niet”; en voor de juristen onder ons “handen af” kom niet met onnozele definities.

In oktober kwam mijn reactie op Foodlog online in de serie Wat is Vers? Lees op Foodlog de discussie en reacties die volgde, hier het stukje:

Wat is vers? Hoe meer Wouter de Heij, technologie- en productinnovator op het gebied van voeding, weet, hoe minder zeker hij is over wat hij vers vindt. Het begrip heeft te veel kanten en staat wat hem betreft terecht niet in de Warenwet: het is ongrijpbaar.

Vrijwel mijn hele werkzame leven – 25 jaar – werk ik in het fooddomein van vers(bewerkt)-voedsel. Ook daarvoor – tijdens mijn jeugd en middelbare school in de Flevopolder – was vers al een begrip in mijn leven. Het heette toen ‘van het land’. Hoe ouder ik ben geworden en hoe meer ik weet, hoe minder ik weet. Het begrip vers bestaat warenwettelijk helemaal niet en dat is maar goed ook. Het begrip heeft gewoonweg veel te veel kanten. Vers van het land, versgemaakt, koelvers, onbewerkt (?), nog-niet-beschimmeld, zonder-e-nummers (?), zelfgekweekt of geteeld, ik-eet-vers-dus-ben-moreel-beter, vers-is-gezonder, jij-eet-verkeerd-want-jij eet-verwerkt en zo nog veel meer.

Gepascaliseerd sinaasappelsap
Vers is een lastig begrip. Ik geef een aantal bekende voorbeelden. Is vers geperst sinaasappelsap dat gepascaliseerd is (onder hoge druk langer houdbaar gemaakt) vers? Of appels die tien maanden in een Ultra Low Oxygen-opslag liggen? Wat mij betreft zijn het beide versproducten. Maar kan een gedroogde worst ook vers zijn? En zijn de bruine bonen in blik vers? Nee, ik denk het niet. Gedroogde kruiden zijn ook niet vers, wat mij betreft. En thee en koffie ook niet, ook al kun je er een vers bakkie van zetten. Een bakje gesneden fruit dan? Of een huismerk braadworst of een vers gemaakte bak zuurkool? Ja, dat weer wel, in mijn ogen. Chips of pinda’s zijn nooit vers, of toch wel? Oude pinda’s en slappe chips zijn vies. En hoe goed ’s lands grootste brouwer ons ook gekoeld vers bier probeert te slijten, bier en wijn zijn in mijn ogen noch niet-vers noch wel-vers.

Snappen jullie het nog?

Een zakenvriendje van mij spreekt graag over vriesvers. Maar ja, hij verkoopt dan ook vooral bevroren spulletjes. Is vers dan altijd een product dat in de koeling ligt? Ik denk dat dit wel een veel voorkomende opinie is. Maar dan wel een totaal verkeerde opinie, natuurlijk. Concentraat sinaasappelsap in een kartonnen pak dat in de koeling ligt kan ik echt niet vers vinden. Verse drop is trouwens ook onzin (en vers zout, verse rijst en verse suiker). Verse cola is wel weer een grappig voorbeeld. Als de prik eruit is, is het vies en dus oud, dus misschien bestaat verse cola toch wel.

Houden zo
Vers is een begrip dat technisch niet te beschrijven valt. Het woord duidt op een perceptie, geloof en gevoel tegelijkertijd. Vers bestaat niet en dat moeten we vooral zo houden.

Weet je wat we ook niet moeten doen? Proberen tot definities van verse groente en fruit te komen. Stop daarom met het inrichten van gekke commissies die moeten vertellen wat vers is. En als we toch bezig zijn: hef gelijk die ban op processed foods weg, ook onzinnig.

Hoe meer ik weet, hoe minder ik weet; zelfverzekerd als ik ben, durf ik wel te zeggen inmiddels heel veel te weten van levensmiddelenketens en vers. Ik ben vooral nieuwsgierig naar de andere opiniestukjes over dit onderwerp. Kom maar op met het gesprek in deze lijn!

Er komt een plafond om de energieprijzen. Ik denk dat dit een goed idee is (en het had veel eerder gekund en gemoeten), maar wat zijn de prijsontwikkelingen eigenlijk? Twee grafieken, een tabel en twitter-lijn dus maar.

De prijzen van energie rijzen de pan uit sinds oktober 2021. Huishoudens en energie-intensieve MKB-bedrijven hebben hier extreem veel last van. In Nederland zijn we voor ongeveer 90% afhankelijk van fossiele energie ondanks allerlei pogingen om meer energie uit wind en zon te halen. Heel verraderlijk is ook dat elektriciteit maar voor ongeveer 20% uitmaakt van ons totale energie-consumptie (denk aan benzine, verwarmen van onze huizen, kerosine om te vliegen, intensieve industrie).

De elektrificatie-visie -niet te verwarren met ‘van het gas’ af, dat is een volkomen verkeerde- zal denk ik ervoor zorgen dat het aandeel elektriciteit op termijn zal groeien naar ongeveer 30-40%. Mijn schattingen met referenties staan hier, en uit deze analyse komt naar voren dat productie van elektra flink moet toenemen; we hebben meer GW vermogen nodig.

Dat extra vermogen kan absoluut niet alleen met PV en Windenergie (op zee) gecreëerd worden. We hebben nog heel lang gasgestookte centrales als backup nodig en waarschijnlijk ook meerdere kerncentrales. De gasprijs blijft daarom nog lang bepalend voor onze totale energie-rekening (zie grafiek hieronder voor het verloop). Onder de gasprijs grafiek staat ook de elektriciteitsprijs (deze hangt ten dele af van de prijs van gas, maar niet helemaal, … …).

Hieronder een tabel met de gasprijzen die de maatschappijen vroegen in de periode 2021 – 2022. Niet te geloven dat de gasprijs van 60 cent nu zijn gestegen naar boven de 4 euro. Eigenlijk is een prijsplafond van 1,50 euro per m3 nog steeds hoog, ik heb op twitter mijn mening gegeven.

Weer een (te) klein blogje. Dit keer een twitter-lijntje over gezondheid van (rood) vlees. Broodje Jaap is een aanrader, de podcast bedoel ik dan. Spoiler: “minder vlees vooral goed voor milieu, opwarming en diervriendelijkheid” & “het mag zeker een beetje minder (ook vanwege gezondheid)”.

Voeding en gezondheid, we raken er niet over uitgesproken. Onderzoek blijft doorgaan aangezien de complexiteit groot is; gewone epidemiologie is niet voldoende, relaties kunnen immers co-factoren hebben, en soms zijn relaties helemaal niet causaal. RCT’s in voeding en gezondheid zijn extreem lastig uit te voeren, en leveren ook zelden het o zo gewenste ‘sluitende bewijs’.

Gezondheid (en duurzaamheid) en vlees blijft een favoriet onderwerp van discussie. Vorige week begon er een pro-vlees-consumptie-campagne met de lullige hashteg #nederlandvleesland. Ik snap de behoefte van de sector iets te wil doen, maar toch niet zo …. Op Foodlog schreef ik daarom daarover:

Dat de vleessector een beetje tegengewicht wilt geven dat snap ik. Maar waarom weer zo vreselijk onhandig, het lijkt de Voorlichtingsdienst voor suiker wel? Dit is toch doen om iets te willen doen? Een website bouwen … ach, we leven in 2022. Met zo’n slechte campagne heb je als sectorgenoot toch helemaal geen wakker-dier meer nodig? 

Alles wat je aandacht geeft groeit, en aan deze campagne moeten we maar geen aandacht geven denk ik. Mijn geliefde hoogleraar uit Amsterdam professor Jaap Seidell reageerde ook kort en zoals altijd super duidelijk in de de podcast met titel #62 Broodje Jaap: Nederland Vleesland:

Hoe zit het dan wel? De Gezondheidsraad adviseert een beperking op consumptie van rood vlees:

Het advies is om niet meer dan 500 gram vlees per week te eten, waarvan maximaal 300 gram rood vlees, zoals rundvlees en varkensvlees. Dit is inclusief vleeswaren. Onbewerkt mager vlees staat in de Schijf van Vijf. Het advies is om een keer per week vis te eten en een of meerdere dagen per week vegetarisch te eten.

Op twitter ontstond ook een kort gesprekje over vlees (specifiek) rood vlees en gezondheid en Jaap reageerde enkele keren rap in onderstaande twitter compilatie:

Via twitter gaf Marijn Raeven deze YouTube-tip waarin wordt verteld hoe moeilijk het is om voeding en gezondheidsonderzoek te doen. Al dit onderzoek levert zelden ‘harde feiten’, maar in de totaliteit laten de resultaten wel ‘de pixels zie die het grotere plaatje maken’ en de zekerheid over hoe dat plaatje eruitziet neemt dus wel toe (of moet ik zeggen de onzekerheid neemt af).

Eronder ook een tweede YouTube dit keer van de Diet Docter over healthy user bias … …

Niet echt een blog, eerder een kleine update, een Energie-NL samenvatting (op twitter) met linkjes naar eerdere blogjes uit 2020. Integratie van plannen, gaan #doen, en accepteren dat we 2-4x Fukushima nodig hebben aan kernenergie.

De prijzen van gas en elektriciteit schieten keihard omhoog. Huishoudens en bedrijven hebben snel hulp nodig, en ondertussen horen we vrijwel niks uit Den Haag. Brussel en het kabinet lijken ook te denken dat we in deze omstandigheden gewoon alle plannen voor verduurzaming kunnen doorzetten. Ik twijfel daar aan. Hoe dan ook denk ik dat we moeten blijven rekenen, rekenen en nog eens rekenen.

Duurzame energie productie (wind op zee, PV) neemt nu lekker toe, maar de kwaliteit van ons netwerk blijft achter, en dat baart me zorgen. Niet populair, maar investeren in het netwerk moet gewoon.

We zullen toch ook kernenergie achter de hand moeten hebben en vooral heel veel gasgestookte elektriciteitscentrales. Van het gas af gaat ons niet lukken op korte termijn, en ook niet voor 2050. De quote zou moeten zijn “gas hoort erbij!”. Een tweede quote “we hebben minimaal 2 en waarschijnlijk zelfs 4x een Fukushima nodig”. Ik denk aan de volgende locaties Lelystad, Borsele, Eemshaven, bij Tata en bij Geleen. Misschien kan in de nadagen van het verstandshuwelijk van Kaag en Rutte hier wat over besloten gaan worden?

Dit is het dan voor nu op deze late avond. Welterusten!

De methaan-emissie van koeien is onderdeel van de korte C-cyclus*** en dus niet te vergelijken met de verbranding van aardgas, steenkolen of aardolie (fossiel) dat in de lange C-cyclus zit (an inconvenient truth).

ALEPH2020 heeft een (dynamisch) white paper met veel wetenschappelijke bronnen gemaakt over dit onderwerp. In dit blogje geef ik alleen de grote lijnen weer, en neem soms een communicatie short-cut om het begrijpbaar te maken voor een groter publiek.

Ik wist niet dat een heel klein artikeltje op mijn blog zo’n discussie op twitter teweeg zou brengen. Natuurbeschermers en vegan’s voelde zich aangevallen op hun argumenten. Maar ook experts die op dit onderwerp toch niet zo goed ingelezen waren en dus het klassieke verhaal “methaan is een sterker broeikasgas dan koolstofdioxide” bleven delen.

Ik was dus opeens een wappie in de ogen van sommige twitteraars denk ik. Nu deze wappie zegt daarom nogmaals: “FAO Livestock’s long shadow zat fout, en in 2006 heeft FAO dit ook erkend!” en “de GHG emissies bij transport zijn 3x hoger dan bij vleesproductie”. Mijn stukje van dit weekend klopt inhoudelijk op de grote lijnen gewoonweg.

De methaan emissies van koeien blijven vooral in de korte C-cyclus, en deze emissies tellen daarom dus vrijwel niet mee t.b.v. extra global heating. Ik schrijf bewust vrijwel niet, natuurlijk telt de productie van kunstmest en inzet bij teelt van feed mee. Ook de verbranding van diesel in trekkers of het elektriciteitsverbruik van slachterijen telt wel mee als bron van CO2 in de atmosfeer. Stabilisatie en een reductie van het aantal herkauwers wereldwijd blijft een belangrijke doelstelling overigens.

En als een plaat die in een groef blijft hangen, zeg ik er nog maar eens bij: “er zijn voldoende reden om minder vlees te gaan eten en bijvoorbeeld iets meer plant-based te consumeren”

Wat is dan wel de bijdrage ongeveer? In Nederland is ongeveer 9%-10% van alle GHG te relateren aan landbouw, tuinbouw en vee (vooral melkkoeien). Hiervan is ruwweg de helft, 5% dus, aan te wijzen aan (melk)koeien (die uiteindelijk ook als gehakt gewoon opgegeten worden). Misschien zelfs 4%.

In Amerika gaat om 4% van de GHG via vee, en 2% van het totaal aan (melk en vlees)runderen. Omgekeerd kan je dus stellen dat ongeveer dik 90% buiten het biologische (eet)systeem zit. Vooral de inzet/verbranding van aardgas, aardolie en steenkool is het probleem. Fossiel is dus ‘de roze olifant’. Wereldwijd telt methaan voor ongeveer 16% mee in de GHG, en hiervan komt 1/3 ongeveer via veehouderij: rond de 5% van het totaal dus aan GHG. De stabilisatie van het totaal aantal runderen wereldwijd is wel van groot belang, beter nog om 0,4% reductie na te streven om te compenseren voor de overige effecten in de vlees-keten, aldus Frank Mitloehner.

Hieronder twee twitter lijnen met de nodige referenties:

*** Aanvulling d.d. 9 augustus 2022

Van Bob Brand kreeg ik reactie dat methaan formeel niet in de koolstof-cyclus hoort. Hij heeft natuurlijk helemaal gelijk daarin, ik heb op twitter een communicatie short-cut genomen. Methaan wordt uit de atmosfeer gehaald door een fotochemisch proces (ozon, hydroxyl) en het C-atoom omgezet in CO2 of te wel koolstofdioxide. In mijn communicatie op twitter was ik inderdaad niet precies (volledig) genoeg, maar ja twitter blijft … twitter.

Methaan emissie (natuurlijk en antropogeen) en opnamen heb ik voor het eerst in 2017 al eens op mijn blogje gezet. Koeien boeren (en beetje ruften) methaan uit, geen twijfel over, maar aan de andere kant van de cyclus neemt gras (of ander feed) ook CO2 op. CO2 dat dus via het fotochemische proces uit methaan komt. Ik noem dat voor het gemak ‘de korte cyclus’.

Meer plant-based en minder vlees-consumptie? Ja! Maar niet vanwege ‘opwarming aarde’ en CO2-eq. Een stabilisatie van aantal runderen wereldwijd zorgt ondanks hun methaan emissies niet voor extra ‘global warming’ door runderen (an inconvenient truth).

Eerst maar een korte disclaimer. Ik ben wetenschapper, onderzoeker en ook ondernemer tegelijkertijd. Als wetenschapper wil ik echter weten hoe het daadwerkelijk zit. Politiek correct of niet speelt voor mij daarbij totaal geen rol. De feiten probeer ik boven tafel te halen en te snappen, daar gaat het mij om als ‘nerd’. Of het nu gaat over stikstof (milieu-uitdaging), energie (gelijkheid, en klimaat) of global heating (klimaat); ik kan altijd terugvallen om mijn studie chemie (en fysica) aan de TU-Delft, en heb daarnaast ook veel bijgeleerd in de laatste 25 jaar in Wageningen.

Rondom de thema’s stikstof(emissies) en kwaliteit van de natuur, maar ook als het gaat om methaan en CO2 emissies en opwarming van de aarde ben ik online flink actief. Wat mij opvalt is dat je dan snel in een bepaalde hoek gedrukt wordt (een frame dus). Voorbeeldje: “ik steun de boeren” .. “o dan ben je dus big-agro aanhanger en dus ben je automatisch ook anti-natuur, want ammoniak verpest onze N2k gebieden”. Of wacht dachten jullie hiervan “ik hou graag de moderne veehouderij in Nederland” .. “o dan zal je ook wel een klimaatontkenner zijn, weet je wel van de methaan emissies! en een dierenbeul ben je natuurlijk ook”.

Nu zal ik nooit ontkennen dat ik zelf ook vaak een duidelijke politieke mening heb over dit soort onderwerpen. Maar de wetenschap blijf voor mij altijd de wetenschap, daar valt voor mij weinig aan te ontkennen (maar wel veel over te debatteren op inhoud). De inzichten kloppen, of ze kloppen niet. En als onderzoeker weet ik ook dat juiste inzichten stap je voor stapje komen, en als deze ook ‘wat anders’ zijn dan het dominante denken in de maatschappij, dan duurt het zeer lang voordat deze ‘nieuwe inzichten’ ook mainstream worden (The BS Assymetry Principle). Zo ook voor koeien, methaan emissies en global warming.

Ik zal eerst twee voorbeelden geven uit het verleden in het energiedomein die tien jaar geleden nog dominant aanwezig waren in het (politieke) denken, en nu niet meer:

  1. Houtstook / biomassa voor elektriciteit is duurzaam.
  2. Kerncentrales zijn geen onderdeel van de oplossingen mix voor de toekomst.

Houtstook / biomassa voor elektriciteit; we hebben inmiddels miljarden euro’s uitgegeven aan certificaten en import van hout uit bijvoorbeeld Canada om onze elektriciteitscentrales te laten draaien. Steenkolen waren immers slecht (is ook zo), en hout was goed. Zo simpel was het frame. Op het eerste gezicht leek dat een logisch standpunt; CO2 wordt opgenomen door bomen, en als je dus bomen verbrand, dan is dat ‘duurzaam’. Dat je minstens 200 jonge bomen moet planten, om 1 volwassen boom te compenseren was natuurlijk geen onderdeel van het frame. En dat je bossen als ‘carbon-sick’ beter kan laten staan (ook goed voor biodiversiteit) was ook geen onderdeel van dit dominante frame. Tien jaar geleden schreef ik echter al “Biomassa voor Energie is onduurzaam“, en vier jaar geleden schreef ik “Vliegen op biomassa is grote onzin“. Maar pas heel recent begon dit denken mainstream te worden (link1, link2, link3, link4) of dit artikel van One World. Tijd en geld verloren, erg jammer!

Over kernenergie speelde ook een frame met dominante vooroordelen: Kernenergie was slecht, gevaarlijk, vervuilend, onduurzaam en dus ouderwets. Begrijp ik me niet verkeerd, kernenergie is niet de oplossing, maar spijtig genoeg wel onderdeel van de oplossingen-mix. Ook in Nederland zullen we een paar GW aan vermogen moeten gaan plaatsen. Is het duur? ja en dat is dan ook het grootste probleem. In Nederland hebben we natuurlijk nog een ‘dingetje’; het gaat zeker tien jaar duren voordat we een besluit nemen om het ’te gaan doen’. Kernenergie hebben we nodig om een stabiele toevoer voor elektriciteit te hebben, met gasgestookte centrales kan je bij en afschakelen, en dat is weer nodig om dat wind en zon grillig zijn. Kernenergie hebben we dus eigenlijk nodig schreef ik in 2018. Recent lezen we dan ook “Kabinet staat positief tegenover kerncentrales“. Je ziet dus dat het mainstream denken (te) langzaam veranderd.

Ik zal mijn disclaimer maar even doorzetten. Ik ben een beperkt vleeseter, ik ben zakelijk niet betrokken bij veehouderijen, slachters of vleesverwerkers. Sterker nog, ik ben als ondernemer al dik 15 jaar zeer actief in het domein van plant-based products (dus vleesvervangers, non-dairy-dairy, en ei-alternatieven, naast gesneden groente en fruit en houdbaarheid). Ik denk dat het zeer verstandig is als we allemaal flexitarier te worden. Ik geloof ook dat we deze transitie van dierlijk naar plantaardig moeten doorduwen. Het zou mooi zijn als we bijvoorbeeld 25% minder vlees zouden gaan eten in Europa. Dat is mijn politiek standpunt dat overeenkomt met onze zakelijke strategie.

De argumenten om wel flexitarier te worden zijn er immers ook: ontbossing, diervriendelijkheid en landgebruik (LULUC), kunstmest bij feed productie, transport van vlees en ammoniak-emissies. Maar het argument opwarming van de aarde is een zwak argument om mensen te verleiden minder vlees te gaan eten. Ik denk dat dat frame (want dat is het in mijn ogen) rationeel wetenschappelijk niet klopt. Maar toch zien we keer op keer zien we dat minder-vlees-eten direct wordt gekoppeld aan global healing. Dick Veerman schreef heel prikkelend “Biomassa goed, koe fout” in 2021, terwijl het dus eerder andersom is.

De stikstof (ammoniak) discussie gaat over het milieu en de natuur, laten we niet het oneigenlijk argument ‘klimaat’ (methaan en CO2) erbij halen om de huidige stikstofplannen erdoor te drukken!

Ook deze ochtend weer op twitter – dit keer via de website van het door mij gerespecteerde VPRO Tegenlicht – een welles-nietes discussie over de methaan uitstoot van koeien en effect op klimaat. Journalist Ernst-Jan Kuiper heeft wel gelijk dat we ook de methaan emissies (uit industrie) moeten afbouwen, maar hij heeft echt ongelijk als hij daar de veehouderij bij betrekt en aanwijst als de grote “schuldige”. Ja, runderen boeren methaan uit dat klopt, maar dat is vooral een kort-cyclus fenomeen (zie plaatje op mijn Facebook pagina en NL onderbouwing aandeel ‘dier’).

Er zijn schattingen dat er honderden jaren geleden bijna 60 miljoen runderen, bizons en andere grote grazers rondliepen in de VS, zorgde die voor ‘Global Heating’? Nee! Voor de lezers van Foodlog is dit feit niks nieuws. Lees Link1, Link2, Link3, Link4.

Zolang het aantal runderen constant blijft is er geen spraken van extra global healing! Een mind-fuck? Ja wellicht, maar wetenschappelijk inhoudelijk gewoon correct en ook dit jaar erkend door IPCC. Hier een artikel uit 2021.

We moeten als samenleving er dus vooral voor zorgen dat a) we niet meer varkens en runderen op deze wereld produceren (en dat is waarom de transitie naar vleesvervangers prima is), b) dat de runderen geen voer krijgen uit gebieden waar ontbossing een rol speelt, c) dat we blijven innoveren (bijvoorbeeld via voer). Hieronder enkele filmpjes over dit onderwerp (vergeef met de tweede bron, ik steun de harde acties van FDF absoluut niet, maar inhoudelijke klopt het gewoon). Ik wil al heel wat jaaren hier een artikel-reeks over dit onderwerp koeien en methaan schrijven, en nu we aan de vooravond staan van een krimp van de sector lijkt het me van belang om hier toch snel een start mee te maken.

Wedden dat we hier ook te maken hebben met de The BS Asymmetry Principle te maken hebben? Wedden dat we over tien of twintig jaar ook zeggen “het was aardolie, steenkolen, aardgas” en niet die runderen of varkens? Wedden dat dit het mainstream denken in de toekomst wordt?

Nooit meer honger door dik zeventig jaar agrifood(tech) innovatie in en uit Nederland. Maar nu samen weer gaan bewegen naar een duurzamere en gezondere sector 2.0: “niet saneren maar innoveren in de praktijk dus!” (deel 1 – inspiratie filmpjes)

Het is een druilerige zondagochtend, ik heb een werk-rapport af te schrijven (geen zin in, maar het moet) en laat me nu weer afleiden door het nieuws en social media (vooral Twitter en Foodlog). Sinds de minister van stikstof half juni (vlak voor de vakantie … …) communicatief onhandig een stikstof kleurenkaart op tafel gooide, is het erg rumoerig in ons mooie Nederland.

For the record: ik steun onze boeren. En nee, ik steun absoluut niet hun bezoekjes bij bewindslieden thuis, persoonlijke dreigementen, of acties waarbij vuil en mest op de snelwegen wordt gestort. Dat zijn zaken die -hoe wanhopig je ook bent- niet kunnen, nooit! Maar ze protesteren wel terecht: de stikstofkaart moet ook in mijn ogen snel van tafel, het 25 miljard saneringspotje is ook in mijn ogen een ridicuul beleidsidee, en er is niet eens een echt integraal plan en bijbehorende wetgeving, dus?!. Onze koningin Maxima zou zeggen “ze waren een beetje dom (in Den Haag)“. 

Moet het dan maar blijven zoals het nu is? Nee, we hebben in Nederland een groot Ruimtelijk Ordening vraagstuk. Heel Nederland zal moeten gaan veranderen -ook de (vee)boeren dus- willen we het ook in de toekomst leuk en leefbaar houden. De transitie moet starten.

Wat dan wel in dit stikstof dossier, is de enige juiste vraag. Nu ik heb de overtuiging dat de oplossingsrichtingen (ik heb zelf geen “oplossing” en “de oplossing” bestaat al helemaal niet) gezocht moeten worden met de volgende randvoorwaarden in het achterhoofd hebbende:

  • Er moet een integraal ruimtelijke ordeningsplan komen met daarin aandacht voor de thema’s bevolkingsgroei (+ immigratie), werken 2.0 en wonen en recreëren in de toekomst. Deze thema’s zijn niet te ontkoppelen. Ik heb daar reeds een kort stukje over geschreven (ook in het Engels).
  • Binnen het stikstof dossier: maak samen een integraal toekomst plan met naast boeren ook transportsector, industrie, aanpassingen N2K gebieden. Maar ja, ook de veehouders moet dus aan de slag gaan. Ik vind persoonlijk namelijk ook dat we een verdere reductie van de ammoniak en NOx-emissies moeten nastreven.
  • In volledige samenwerking met het veld (dus ja, ook inclusief ouderwets polderen), maar in mijn ogen via een proces waarbij een integraal ontwerpteam aan de gang gaat. Ik denk hierbij aan een vorm die we gebruikt hebben om de Flevopolder te maken en vorm te geven. Kijk eens naar dit interview met mijn vader. Onze gewone ambtenaren kunnen dit niet zeg ik er even lelijk bij.

Om dit proces in gang te zetten is het op korte termijn nodig dat Rutte en zijn kabinet:

  • snel terugkomen van vakantie en leiderschap gaan tonen (waar is trouwens onze koning?),
  • niet te lang Remkes aan het werk houden, maar daadwerkelijk zelf aan tafel gaan zitten,
  • de kleuren stikstofkaart van Nederland (en model RIVM) even opzij leggen (besef trouwens dat wetenschappers nooit met de oplossingen komen, dat doen ondernemers en uitvinders wel),
  • even ‘sorry’ zeggen tegen boeren en buitenlui voor het onhandige (communicatie) proces. Laten we met elkaar gaan praten en niet over elkaar dus. Wel hard op de inhoud, maar vriendelijk op de persoon.

Ik ben van plan om in de loop van aankomende week weer een stukje te schrijven over wat ik denk dat de inhoudelijke elementen zijn van de oplossingsrichtingen. Tot die tijd wil ik mijn vriendjes en volgers inspireren met enkele korte filmpjes.

Laten we niet vergeten waar we een paar generaties geleden vandaan kwamen. Waarom we trots op de hele agrifoodtech sector moeten zijn. En een persoonlijk tip aan alle bestuurders van Nederland: laten we het kind niet met het badwater weggooien! Speel geen economische mikado!

Hieronder dus zes YouTube filmpjes die inspiratie geven op deze druilerige zondag:

  1. Hoe kijkt onze buitenwereld aan tegen Nederland? Een filmpje van Bloomberg.
  2. Drie generaties innoverende boeren. Van honger naar verduurzaming. Een filmpje van de Rabobank.
  3. De rol van technologie en hoe we veel technologie nu exporteren. Een filmpje van GMV.
  4. De uitdaging rondom inkomen vd boer en verborgen kosten van de natuur. Een Rabobank filmpje.
  5. Optimaliseren van diervriendelijkheid en milieu bij de Dartelstal. Filmpje van Annechien ten Have.
  6. Eitjes produceren op een diervriendelijke manier bij Kipster. Een filmpje van Ruud Zanders et.al.