Er komt een plafond om de energieprijzen. Ik denk dat dit een goed idee is (en het had veel eerder gekund en gemoeten), maar wat zijn de prijsontwikkelingen eigenlijk? Twee grafieken, een tabel en twitter-lijn dus maar.

De prijzen van energie rijzen de pan uit sinds oktober 2021. Huishoudens en energie-intensieve MKB-bedrijven hebben hier extreem veel last van. In Nederland zijn we voor ongeveer 90% afhankelijk van fossiele energie ondanks allerlei pogingen om meer energie uit wind en zon te halen. Heel verraderlijk is ook dat elektriciteit maar voor ongeveer 20% uitmaakt van ons totale energie-consumptie (denk aan benzine, verwarmen van onze huizen, kerosine om te vliegen, intensieve industrie).

De elektrificatie-visie -niet te verwarren met ‘van het gas’ af, dat is een volkomen verkeerde- zal denk ik ervoor zorgen dat het aandeel elektriciteit op termijn zal groeien naar ongeveer 30-40%. Mijn schattingen met referenties staan hier, en uit deze analyse komt naar voren dat productie van elektra flink moet toenemen; we hebben meer GW vermogen nodig.

Dat extra vermogen kan absoluut niet alleen met PV en Windenergie (op zee) gecreëerd worden. We hebben nog heel lang gasgestookte centrales als backup nodig en waarschijnlijk ook meerdere kerncentrales. De gasprijs blijft daarom nog lang bepalend voor onze totale energie-rekening (zie grafiek hieronder voor het verloop). Onder de gasprijs grafiek staat ook de elektriciteitsprijs (deze hangt ten dele af van de prijs van gas, maar niet helemaal, … …).

Hieronder een tabel met de gasprijzen die de maatschappijen vroegen in de periode 2021 – 2022. Niet te geloven dat de gasprijs van 60 cent nu zijn gestegen naar boven de 4 euro. Eigenlijk is een prijsplafond van 1,50 euro per m3 nog steeds hoog, ik heb op twitter mijn mening gegeven.

Weer een (te) klein blogje. Dit keer een twitter-lijntje over gezondheid van (rood) vlees. Broodje Jaap is een aanrader, de podcast bedoel ik dan. Spoiler: “minder vlees vooral goed voor milieu, opwarming en diervriendelijkheid” & “het mag zeker een beetje minder (ook vanwege gezondheid)”.

Voeding en gezondheid, we raken er niet over uitgesproken. Onderzoek blijft doorgaan aangezien de complexiteit groot is; gewone epidemiologie is niet voldoende, relaties kunnen immers co-factoren hebben, en soms zijn relaties helemaal niet causaal. RCT’s in voeding en gezondheid zijn extreem lastig uit te voeren, en leveren ook zelden het o zo gewenste ‘sluitende bewijs’.

Gezondheid (en duurzaamheid) en vlees blijft een favoriet onderwerp van discussie. Vorige week begon er een pro-vlees-consumptie-campagne met de lullige hashteg #nederlandvleesland. Ik snap de behoefte van de sector iets te wil doen, maar toch niet zo …. Op Foodlog schreef ik daarom daarover:

Dat de vleessector een beetje tegengewicht wilt geven dat snap ik. Maar waarom weer zo vreselijk onhandig, het lijkt de Voorlichtingsdienst voor suiker wel? Dit is toch doen om iets te willen doen? Een website bouwen … ach, we leven in 2022. Met zo’n slechte campagne heb je als sectorgenoot toch helemaal geen wakker-dier meer nodig? 

Alles wat je aandacht geeft groeit, en aan deze campagne moeten we maar geen aandacht geven denk ik. Mijn geliefde hoogleraar uit Amsterdam professor Jaap Seidell reageerde ook kort en zoals altijd super duidelijk in de de podcast met titel #62 Broodje Jaap: Nederland Vleesland:

Hoe zit het dan wel? De Gezondheidsraad adviseert een beperking op consumptie van rood vlees:

Het advies is om niet meer dan 500 gram vlees per week te eten, waarvan maximaal 300 gram rood vlees, zoals rundvlees en varkensvlees. Dit is inclusief vleeswaren. Onbewerkt mager vlees staat in de Schijf van Vijf. Het advies is om een keer per week vis te eten en een of meerdere dagen per week vegetarisch te eten.

Op twitter ontstond ook een kort gesprekje over vlees (specifiek) rood vlees en gezondheid en Jaap reageerde enkele keren rap in onderstaande twitter compilatie:

Via twitter gaf Marijn Raeven deze YouTube-tip waarin wordt verteld hoe moeilijk het is om voeding en gezondheidsonderzoek te doen. Al dit onderzoek levert zelden ‘harde feiten’, maar in de totaliteit laten de resultaten wel ‘de pixels zie die het grotere plaatje maken’ en de zekerheid over hoe dat plaatje eruitziet neemt dus wel toe (of moet ik zeggen de onzekerheid neemt af).

Eronder ook een tweede YouTube dit keer van de Diet Docter over healthy user bias … …

Niet echt een blog, eerder een kleine update, een Energie-NL samenvatting (op twitter) met linkjes naar eerdere blogjes uit 2020. Integratie van plannen, gaan #doen, en accepteren dat we 2-4x Fukushima nodig hebben aan kernenergie.

De prijzen van gas en elektriciteit schieten keihard omhoog. Huishoudens en bedrijven hebben snel hulp nodig, en ondertussen horen we vrijwel niks uit Den Haag. Brussel en het kabinet lijken ook te denken dat we in deze omstandigheden gewoon alle plannen voor verduurzaming kunnen doorzetten. Ik twijfel daar aan. Hoe dan ook denk ik dat we moeten blijven rekenen, rekenen en nog eens rekenen.

Duurzame energie productie (wind op zee, PV) neemt nu lekker toe, maar de kwaliteit van ons netwerk blijft achter, en dat baart me zorgen. Niet populair, maar investeren in het netwerk moet gewoon.

We zullen toch ook kernenergie achter de hand moeten hebben en vooral heel veel gasgestookte elektriciteitscentrales. Van het gas af gaat ons niet lukken op korte termijn, en ook niet voor 2050. De quote zou moeten zijn “gas hoort erbij!”. Een tweede quote “we hebben minimaal 2 en waarschijnlijk zelfs 4x een Fukushima nodig”. Ik denk aan de volgende locaties Lelystad, Borsele, Eemshaven, bij Tata en bij Geleen. Misschien kan in de nadagen van het verstandshuwelijk van Kaag en Rutte hier wat over besloten gaan worden?

Dit is het dan voor nu op deze late avond. Welterusten!

De methaan-emissie van koeien is onderdeel van de korte C-cyclus*** en dus niet te vergelijken met de verbranding van aardgas, steenkolen of aardolie (fossiel) dat in de lange C-cyclus zit (an inconvenient truth).

ALEPH2020 heeft een (dynamisch) white paper met veel wetenschappelijke bronnen gemaakt over dit onderwerp. In dit blogje geef ik alleen de grote lijnen weer, en neem soms een communicatie short-cut om het begrijpbaar te maken voor een groter publiek.

Ik wist niet dat een heel klein artikeltje op mijn blog zo’n discussie op twitter teweeg zou brengen. Natuurbeschermers en vegan’s voelde zich aangevallen op hun argumenten. Maar ook experts die op dit onderwerp toch niet zo goed ingelezen waren en dus het klassieke verhaal “methaan is een sterker broeikasgas dan koolstofdioxide” bleven delen.

Ik was dus opeens een wappie in de ogen van sommige twitteraars denk ik. Nu deze wappie zegt daarom nogmaals: “FAO Livestock’s long shadow zat fout, en in 2006 heeft FAO dit ook erkend!” en “de GHG emissies bij transport zijn 3x hoger dan bij vleesproductie”. Mijn stukje van dit weekend klopt inhoudelijk op de grote lijnen gewoonweg.

De methaan emissies van koeien blijven vooral in de korte C-cyclus, en deze emissies tellen daarom dus vrijwel niet mee t.b.v. global heating. Ik schrijf bewust vrijwel niet, natuurlijk telt de productie van kunstmest en inzet bij teelt van feed mee. Ook de verbranding van diesel in trekkers of het elektriciteitsverbruik van slachterijen telt wel mee als bron van CO2 in de atmosfeer. 

En als een plaat die in een groef blijft hangen, zeg ik er nog maar eens bij: “er zijn voldoende reden om minder vlees te gaan eten en bijvoorbeeld iets meer plant-based te consumeren”

Wat is dan wel de bijdrage ongeveer? In Nederland is ongeveer 9%-10% van alle GHG te relateren aan landbouw, tuinbouw en vee (vooral melkkoeien). Hiervan is ruwweg de helft, 5% dus, aan te wijzen aan (melk)koeien (die uiteindelijk ook als gehakt gewoon opgegeten worden). Misschien zelfs 4%.

In Amerika gaat om 4% van de GHG via vee, en 2% van het totaal aan (melk en vlees)runderen. Omgekeerd kan je dus stellen dat ongeveer dik 90% buiten het biologische (eet)systeem zit. Vooral de inzet/verbranding van aardgas, aardolie en steenkool is het probleem. Fossiel is dus ‘de roze olifant’. Wereldwijd telt methaan voor ongeveer 16% mee in de GHG, en hiervan komt 1/3 ongeveer via veehouderij: rond de 5% van het totaal dus aan GHG. De stabilisatie van het totaal aantal runderen wereldwijd is wel van groot belang, beter nog om 0,4% reductie na te streven om te compenseren voor de overige effecten in de vlees-keten, aldus Frank Mitloehner.

Hieronder twee twitter lijnen met de nodige referenties:

*** Aanvulling d.d. 9 augustus 2022

Van Bob Brand kreeg ik reactie dat methaan formeel niet in de koolstof-cyclus hoort. Hij heeft natuurlijk helemaal gelijk daarin, ik heb op twitter een communicatie short-cut genomen. Methaan wordt uit de atmosfeer gehaald door een fotochemisch proces (ozon, hydroxyl) en het C-atoom omgezet in CO2 of te wel koolstofdioxide. In mijn communicatie op twitter was ik inderdaad niet precies (volledig) genoeg, maar ja twitter blijft … twitter.

Methaan emissie (natuurlijk en antropogeen) en opnamen heb ik voor het eerst in 2017 al eens op mijn blogje gezet. Koeien boeren (en beetje ruften) methaan uit, geen twijfel over, maar aan de andere kant van de cyclus neemt gras (of ander feed) ook CO2 op. CO2 dat dus via het fotochemische proces uit methaan komt. Ik noem dat voor het gemak ‘de korte cyclus’.

Meer plant-based en minder vlees-consumptie? Ja! Maar niet vanwege ‘opwarming aarde’ en CO2-eq. Een stabilisatie van aantal runderen wereldwijd zorgt ondanks hun methaan emissies niet voor extra ‘global warming’ door runderen (an inconvenient truth).

Eerst maar een korte disclaimer. Ik ben wetenschapper, onderzoeker en ook ondernemer tegelijkertijd. Als wetenschapper wil ik echter weten hoe het daadwerkelijk zit. Politiek correct of niet speelt voor mij daarbij totaal geen rol. De feiten probeer ik boven tafel te halen en te snappen, daar gaat het mij om als ‘nerd’. Of het nu gaat over stikstof (milieu-uitdaging), energie (gelijkheid, en klimaat) of global heating (klimaat); ik kan altijd terugvallen om mijn studie chemie (en fysica) aan de TU-Delft, en heb daarnaast ook veel bijgeleerd in de laatste 25 jaar in Wageningen.

Rondom de thema’s stikstof(emissies) en kwaliteit van de natuur, maar ook als het gaat om methaan en CO2 emissies en opwarming van de aarde ben ik online flink actief. Wat mij opvalt is dat je dan snel in een bepaalde hoek gedrukt wordt (een frame dus). Voorbeeldje: “ik steun de boeren” .. “o dan ben je dus big-agro aanhanger en dus ben je automatisch ook anti-natuur, want ammoniak verpest onze N2k gebieden”. Of wacht dachten jullie hiervan “ik hou graag de moderne veehouderij in Nederland” .. “o dan zal je ook wel een klimaatontkenner zijn, weet je wel van de methaan emissies! en een dierenbeul ben je natuurlijk ook”.

Nu zal ik nooit ontkennen dat ik zelf ook vaak een duidelijke politieke mening heb over dit soort onderwerpen. Maar de wetenschap blijf voor mij altijd de wetenschap, daar valt voor mij weinig aan te ontkennen (maar wel veel over te debatteren op inhoud). De inzichten kloppen, of ze kloppen niet. En als onderzoeker weet ik ook dat juiste inzichten stap je voor stapje komen, en als deze ook ‘wat anders’ zijn dan het dominante denken in de maatschappij, dan duurt het zeer lang voordat deze ‘nieuwe inzichten’ ook mainstream worden (The BS Assymetry Principle). Zo ook voor koeien, methaan emissies en global warming.

Ik zal eerst twee voorbeelden geven uit het verleden in het energiedomein die tien jaar geleden nog dominant aanwezig waren in het (politieke) denken, en nu niet meer:

  1. Houtstook / biomassa voor elektriciteit is duurzaam.
  2. Kerncentrales zijn geen onderdeel van de oplossingen mix voor de toekomst.

Houtstook / biomassa voor elektriciteit; we hebben inmiddels miljarden euro’s uitgegeven aan certificaten en import van hout uit bijvoorbeeld Canada om onze elektriciteitscentrales te laten draaien. Steenkolen waren immers slecht (is ook zo), en hout was goed. Zo simpel was het frame. Op het eerste gezicht leek dat een logisch standpunt; CO2 wordt opgenomen door bomen, en als je dus bomen verbrand, dan is dat ‘duurzaam’. Dat je minstens 200 jonge bomen moet planten, om 1 volwassen boom te compenseren was natuurlijk geen onderdeel van het frame. En dat je bossen als ‘carbon-sick’ beter kan laten staan (ook goed voor biodiversiteit) was ook geen onderdeel van dit dominante frame. Tien jaar geleden schreef ik echter al “Biomassa voor Energie is onduurzaam“, en vier jaar geleden schreef ik “Vliegen op biomassa is grote onzin“. Maar pas heel recent begon dit denken mainstream te worden (link1, link2, link3, link4) of dit artikel van One World. Tijd en geld verloren, erg jammer!

Over kernenergie speelde ook een frame met dominante vooroordelen: Kernenergie was slecht, gevaarlijk, vervuilend, onduurzaam en dus ouderwets. Begrijp ik me niet verkeerd, kernenergie is niet de oplossing, maar spijtig genoeg wel onderdeel van de oplossingen-mix. Ook in Nederland zullen we een paar GW aan vermogen moeten gaan plaatsen. Is het duur? ja en dat is dan ook het grootste probleem. In Nederland hebben we natuurlijk nog een ‘dingetje’; het gaat zeker tien jaar duren voordat we een besluit nemen om het ’te gaan doen’. Kernenergie hebben we nodig om een stabiele toevoer voor elektriciteit te hebben, met gasgestookte centrales kan je bij en afschakelen, en dat is weer nodig om dat wind en zon grillig zijn. Kernenergie hebben we dus eigenlijk nodig schreef ik in 2018. Recent lezen we dan ook “Kabinet staat positief tegenover kerncentrales“. Je ziet dus dat het mainstream denken (te) langzaam veranderd.

Ik zal mijn disclaimer maar even doorzetten. Ik ben een beperkt vleeseter, ik ben zakelijk niet betrokken bij veehouderijen, slachters of vleesverwerkers. Sterker nog, ik ben als ondernemer al dik 15 jaar zeer actief in het domein van plant-based products (dus vleesvervangers, non-dairy-dairy, en ei-alternatieven, naast gesneden groente en fruit en houdbaarheid). Ik denk dat het zeer verstandig is als we allemaal flexitarier te worden. Ik geloof ook dat we deze transitie van dierlijk naar plantaardig moeten doorduwen. Het zou mooi zijn als we bijvoorbeeld 25% minder vlees zouden gaan eten in Europa. Dat is mijn politiek standpunt dat overeenkomt met onze zakelijke strategie.

De argumenten om wel flexitarier te worden zijn er immers ook: ontbossing, diervriendelijkheid en landgebruik (LULUC), kunstmest bij feed productie, transport van vlees en ammoniak-emissies. Maar het argument opwarming van de aarde is een zwak argument om mensen te verleiden minder vlees te gaan eten. Ik denk dat dat frame (want dat is het in mijn ogen) rationeel wetenschappelijk niet klopt. Maar toch zien we keer op keer zien we dat minder-vlees-eten direct wordt gekoppeld aan global healing. Dick Veerman schreef heel prikkelend “Biomassa goed, koe fout” in 2021, terwijl het dus eerder andersom is.

De stikstof (ammoniak) discussie gaat over het milieu en de natuur, laten we niet het oneigenlijk argument ‘klimaat’ (methaan en CO2) erbij halen om de huidige stikstofplannen erdoor te drukken!

Ook deze ochtend weer op twitter – dit keer via de website van het door mij gerespecteerde VPRO Tegenlicht – een welles-nietes discussie over de methaan uitstoot van koeien en effect op klimaat. Journalist Ernst-Jan Kuiper heeft wel gelijk dat we ook de methaan emissies (uit industrie) moeten afbouwen, maar hij heeft echt ongelijk als hij daar de veehouderij bij betrekt en aanwijst als de grote “schuldige”. Ja, runderen boeren methaan uit dat klopt, maar dat is vooral een kort-cyclus fenomeen (zie plaatje op mijn Facebook pagina en NL onderbouwing aandeel ‘dier’).

Er zijn schattingen dat er honderden jaren geleden bijna 60 miljoen runderen, bizons en andere grote grazers rondliepen in de VS, zorgde die voor ‘Global Heating’? Nee! Voor de lezers van Foodlog is dit feit niks nieuws. Lees Link1, Link2, Link3, Link4.

Zolang het aantal runderen constant blijft is er geen spraken van extra global healing! Een mind-fuck? Ja wellicht, maar wetenschappelijk inhoudelijk gewoon correct en ook dit jaar erkend door IPCC. Hier een artikel uit 2021.

We moeten als samenleving er dus vooral voor zorgen dat a) we niet meer varkens en runderen op deze wereld produceren (en dat is waarom de transitie naar vleesvervangers prima is), b) dat de runderen geen voer krijgen uit gebieden waar ontbossing een rol speelt, c) dat we blijven innoveren (bijvoorbeeld via voer). Hieronder enkele filmpjes over dit onderwerp (vergeef met de tweede bron, ik steun de harde acties van FDF absoluut niet, maar inhoudelijke klopt het gewoon). Ik wil al heel wat jaaren hier een artikel-reeks over dit onderwerp koeien en methaan schrijven, en nu we aan de vooravond staan van een krimp van de sector lijkt het me van belang om hier toch snel een start mee te maken.

Wedden dat we hier ook te maken hebben met de The BS Asymmetry Principle te maken hebben? Wedden dat we over tien of twintig jaar ook zeggen “het was aardolie, steenkolen, aardgas” en niet die runderen of varkens? Wedden dat dit het mainstream denken in de toekomst wordt?

Nooit meer honger door dik zeventig jaar agrifood(tech) innovatie in en uit Nederland. Maar nu samen weer gaan bewegen naar een duurzamere en gezondere sector 2.0: “niet saneren maar innoveren in de praktijk dus!” (deel 1 – inspiratie filmpjes)

Het is een druilerige zondagochtend, ik heb een werk-rapport af te schrijven (geen zin in, maar het moet) en laat me nu weer afleiden door het nieuws en social media (vooral Twitter en Foodlog). Sinds de minister van stikstof half juni (vlak voor de vakantie … …) communicatief onhandig een stikstof kleurenkaart op tafel gooide, is het erg rumoerig in ons mooie Nederland.

For the record: ik steun onze boeren. En nee, ik steun absoluut niet hun bezoekjes bij bewindslieden thuis, persoonlijke dreigementen, of acties waarbij vuil en mest op de snelwegen wordt gestort. Dat zijn zaken die -hoe wanhopig je ook bent- niet kunnen, nooit! Maar ze protesteren wel terecht: de stikstofkaart moet ook in mijn ogen snel van tafel, het 25 miljard saneringspotje is ook in mijn ogen een ridicuul beleidsidee, en er is niet eens een echt integraal plan en bijbehorende wetgeving, dus?!. Onze koningin Maxima zou zeggen “ze waren een beetje dom (in Den Haag)“. 

Moet het dan maar blijven zoals het nu is? Nee, we hebben in Nederland een groot Ruimtelijk Ordening vraagstuk. Heel Nederland zal moeten gaan veranderen -ook de (vee)boeren dus- willen we het ook in de toekomst leuk en leefbaar houden. De transitie moet starten.

Wat dan wel in dit stikstof dossier, is de enige juiste vraag. Nu ik heb de overtuiging dat de oplossingsrichtingen (ik heb zelf geen “oplossing” en “de oplossing” bestaat al helemaal niet) gezocht moeten worden met de volgende randvoorwaarden in het achterhoofd hebbende:

  • Er moet een integraal ruimtelijke ordeningsplan komen met daarin aandacht voor de thema’s bevolkingsgroei (+ immigratie), werken 2.0 en wonen en recreëren in de toekomst. Deze thema’s zijn niet te ontkoppelen. Ik heb daar reeds een kort stukje over geschreven (ook in het Engels).
  • Binnen het stikstof dossier: maak samen een integraal toekomst plan met naast boeren ook transportsector, industrie, aanpassingen N2K gebieden. Maar ja, ook de veehouders moet dus aan de slag gaan. Ik vind persoonlijk namelijk ook dat we een verdere reductie van de ammoniak en NOx-emissies moeten nastreven.
  • In volledige samenwerking met het veld (dus ja, ook inclusief ouderwets polderen), maar in mijn ogen via een proces waarbij een integraal ontwerpteam aan de gang gaat. Ik denk hierbij aan een vorm die we gebruikt hebben om de Flevopolder te maken en vorm te geven. Kijk eens naar dit interview met mijn vader. Onze gewone ambtenaren kunnen dit niet zeg ik er even lelijk bij.

Om dit proces in gang te zetten is het op korte termijn nodig dat Rutte en zijn kabinet:

  • snel terugkomen van vakantie en leiderschap gaan tonen (waar is trouwens onze koning?),
  • niet te lang Remkes aan het werk houden, maar daadwerkelijk zelf aan tafel gaan zitten,
  • de kleuren stikstofkaart van Nederland (en model RIVM) even opzij leggen (besef trouwens dat wetenschappers nooit met de oplossingen komen, dat doen ondernemers en uitvinders wel),
  • even ‘sorry’ zeggen tegen boeren en buitenlui voor het onhandige (communicatie) proces. Laten we met elkaar gaan praten en niet over elkaar dus. Wel hard op de inhoud, maar vriendelijk op de persoon.

Ik ben van plan om in de loop van aankomende week weer een stukje te schrijven over wat ik denk dat de inhoudelijke elementen zijn van de oplossingsrichtingen. Tot die tijd wil ik mijn vriendjes en volgers inspireren met enkele korte filmpjes.

Laten we niet vergeten waar we een paar generaties geleden vandaan kwamen. Waarom we trots op de hele agrifoodtech sector moeten zijn. En een persoonlijk tip aan alle bestuurders van Nederland: laten we het kind niet met het badwater weggooien! Speel geen economische mikado!

Hieronder dus zes YouTube filmpjes die inspiratie geven op deze druilerige zondag:

  1. Hoe kijkt onze buitenwereld aan tegen Nederland? Een filmpje van Bloomberg.
  2. Drie generaties innoverende boeren. Van honger naar verduurzaming. Een filmpje van de Rabobank.
  3. De rol van technologie en hoe we veel technologie nu exporteren. Een filmpje van GMV.
  4. De uitdaging rondom inkomen vd boer en verborgen kosten van de natuur. Een Rabobank filmpje.
  5. Optimaliseren van diervriendelijkheid en milieu bij de Dartelstal. Filmpje van Annechien ten Have.
  6. Eitjes produceren op een diervriendelijke manier bij Kipster. Een filmpje van Ruud Zanders et.al.

The Spacial Planning challenge of the Netherlands. My country becomes a bit too ‘busy’. To do everything always, at every place is not possible and thus I say: “Den Haag (Houston) we have a problem (no, a challenge)!”

(vertaald vanaf mijn Engelstalige blog)

Er is gedoe in Nederland omdat onze overheid het gemunt heeft op onze boeren. Ze moeten stoppen vanwege de ammoniak uitstoot van de sector. Dit plan is onhandig opgesteld en nog onhandiger gecommuniceerd. Een groot gedeelte van de Nederlandsers waaronder de boeren zijn daarom ‘boos’.

Nederland behoort tot de vier meest bevolkte landen van de wereld. Er leven 512 mensen per km2 in dit kikkerlandje. Nederland behoort ook tot een van de meest welvarende landen te wereld. Verder is Nederland een rivierendelta, ligt de helft van Nederland onder de zeespiegel. Ook hebben we een relatie gastvrije en open economie binnen de Europese unie; niet gek dat zoveel mensen van buiten de EU ook in Nederland willen komen wonen. Tenslotte is Nederland op Amerika na ook de grootste exporteur van voedsel ter wereld, wat gedeeltelijk te verklaren valt door onze grote havens in Rotterdam en Amsterdam. 

Kort samengevat; Nederland is bomvol en staat voor een grote Ruimtelijke Ordening uitdaging: Hoe gaan we dit land doorontwikkelen en inrichten in de komende decennia. 

In dit plan moeten er integrale oplossingen komen voor:

  • Huisvesting, we hebben honderduizenden extra woningen nodig. Zowel voor starters als bovenaan de huizenmarkt.
  • Duurzaamheid. Wij Nederlanders willen een schonere lucht, schoner water, meer natuur, en minder emissies (ammoniak, NOx, CO2, fijn stof).
  • Consumptie. Eigenlijk wil niemand ‘consuminderen’. Het liefst blijven we lekker op vakantie gaan, vlees-eten, recreëren, ons vermaken, en goedkope spullen kopen via Amazone.
  • Arbeid. Heerlijk om vier dagen per week te werken, denkt vrijwel elke Nederlander. Het liefste op kantoor voor een hoog salaris. En de meeste werkgevers willen tevens een groot aanbod van goedkope arbeidskrachten, maar als samenleveing willen we ook dat de werkeloosheid laag blijft.

Waarom zeg ik zo bewust “een integraal plan”? Omdat:

  • Deze vier onderwerpen zijn sterk aan elkaar verbonden.
  • Omdat al deze onderwerpen een grote politieke component hebben (wat willen we als samenleving in de nabije toekomst).
  • Omdat vanuit complexiteit wetenschappen bekend is dat er geen simpele oplossingen bestaan voor complexe uitdagingen.

Jammer gezien zien onze politici in de tweede kamer deze uitdaging niet op deze manier. Ik ben daarom bang dat we nog lang onrust houden. Ik heb recent ook drie stukjes geschreven en gepubliceerd op mijn Nederlandstalige blog. Wellicht zal ik die stukjes nog eens vertalen in het Engels.

Wat begon als mestprobleem en nu het Stikstof Dossier heet, maar eigenlijk een Ruimtelijke Ordening vraagstuk is. Live blog en Twitter-Lijst.

Ik zal een jaar of 16 geweest zijn, maar misschien al 17 of 18. Met mijn ouders bezochten we meerdere keren het Flevohof. Aldaar hoorde ik voor het eerst over het “mestprobleem”. In ons kleine landje zijn zoveel varkens, kippen en koeien, en we importeren zoveel diervoer uit bijvoorbeeld Brazilië, dat we hier achter blijven met mest. Heel veel en gewoonweg teveel mest.

Nu is het mestprobleem versimpelt door wat sinds 2019 een stikstof-crisis heet. Een crisis zou het eigenlijk niet mogen heten. Verkeerde wetgeving (dankjewel Bleeker) en een niet-praktisch departement (en politiek) van LNV. Stikstof (dat zit gewoon in de lucht: 78%) gaat over NOx en Ammoniak. Sinds de gekke kaart van Christianne van der Wal, staat het land op zijn kop. Terecht denk ik.

Ik schreef in de laatste maand twee stukjes:

Daarnaast heb ik mijn maanrecord twitter er bijna opzitten. Op Twitter heb ik een Twitter-Lijst aangemaakt met daarin personen die ‘iets vinden’ of te melden hebben over NOx of Ammoniak.

Nieuws stukjes plaats ik op TBE6W.

Maar het is ook tijd om een 24liveblog op te zetten (naast Petje.af stukjes):

En natuurlijk op twitter met het Stikstof Dossier (volgens mijn twitter vriendjes):

Problemen oplossen in Complexe Systemen doe je niet met ‘1x grote interventie’. Stikstof is ook een Complex Systeem uitdaging, laten we daarom eerst van een afstand naar dit dossier kijken voordat we gaan handelen in de praktijk.

Tijdens COVID pandemie heeft onze overheid snel gehandeld door de NOW te introduceren. Maar buiten dit goede onderdeel in het COVID-beleid, ging werkelijk alles mis wat er mis kon gaan, durf ik nu ook twee jaar na dato hardop te zeggen. Nu hebben we stikstof, en ook in dit dossier (een crisis is het niet!) kan ik weinig positiefs herkennen. Vrijwel alles dat fout kan gaan, gaat ook daadwerkelijk fout. Laten we daarom eerst van een afstandje naar dit dossier gaan kijken, en niet te snel denken in ‘grote oplossingen’, zoals onze minister nu lijkt te doen. Of juist alleen gaan kijken naar een micro-onderdeel in het dossier zoals het OPS-model van RIVM (ja er valt best wetenschappelijk veel aan te merken op OPS, en nadrukkelijk op de droge depositie module van OPS).

Wat hebben stikstof, duurzame energie, obesitas en public health, vluchtelingen stromen en (vul zelf maar een andere groot thema in) met elkaar gemeen? Het zijn allemaal zogenaamde Complexe Systemen. Er bestaat een vakgebied voor complexe systemen met de wortels die liggen bij het Santa fe Instituut “Searching for Order in the Complexity of Evolving Worlds”. Dit domein gaat over de analyse van complexe systemen en de mogelijke oplossingsaanpak (of te wel correcte beleidsinterventies).

Over generieke oplossingen heb ik elf jaar geleden al geschreven op dit blog onder de titel “de grote oplossing van alles, terwijl grote oplossingen niet werken”, anders geformuleerd in dat artikel staan de randvoorwaarden en een blauwdruk voor generieke oplossingen toepasbaar op complexe systemen. Al in 2011 opgeschreven dus, en gebaseerd op een tientallen jaren oude wetenschap. Maar onze ministeries en de politiek in Den Haag hebben gewoon geen kennis opgedaan rondom het begrip ‘Complexe Systemen en hun aanpak’. Ik zeg daarom stuur ze allemaal eerst eens verplicht op training bij Santa Fe.

Grand designs werken niet. Want grote oplossingen voor grote problemen bestaan niet. Wat wel? Safe Fail experimenten in de praktijk uitvoeren (doen, meten, over-enten indien het werkt).

Maar wat dan wel? Een tipje van sluier:  veel en vaak kleinschalige experimenteren in de praktijk (fieldlabs) gaan uitvoeren. Daarna zien (‘voelen’ / ‘meten’) wat in de praktijk werkt (en niet), en dan deze (kleinere) beleidsoplossingen ‘over-enten’ naar vergelijkbare situaties.

Het heeft geen zin om grote oplossingen in te voeren (dat denk onze minister wel te doen bij het sikstof-dossier: opkopen, uitkopen en grootschalig saneren), die niet voldoen aan de Safe Fail (veilig falen) uitgangspunten. Dit was al lang bekend bij Santa Fe. Veilig falen betekent dat je geen (grote) praktijk maatregelen mag nemen die bij het mislukken van de interventie tot een blijvende schade aan het systeem leidt. De definitie van ‘Systeem’ is breed gedefinieerd, maar in dit geval gaat het ook om de hele agri-food-sector als ‘systeem’ denk ik (zie ook deze tweet).

Terug naar juli 2022, het heden dus. Het begint met de basis vraag: Wat is het werkelijke probleem nu eigenlijk? Het lijkt – dankjewel traditionele media- dat we een stikstof crisis hebben. Nu een crisis hebben we zeker niet, het is immers geen oorlog zoals in Oekraine en ook kan je stikstof niet vergelijken met COVID begin 2020. Dus laten we het op een stikstof-uitdaging noemen. Dit betekent dat we tijd hebben om goed na te denken over het nemen van (kleine) maatregelen. Het hoeft nu vandaag of morgen niet per direct dus.

Maar hebben we ook een stikstof-uitdaging dan? neen, zelfs dat niet denk ik. Wat hebben we dan wel? We hebben een giga-Ruimtelijk Ordening vraagstuk op ons bordje liggen. Nederland begin vol te geraken om alles te doen wat we graag zouden willen. Nederland groeit door naar 20 miljoen mensen die allemaal een goede baan willen hebben -met het liefste een eigen huis en een grote tuin- en daarnaast ook voldoende groen en natuur in de omgeving, en niet te vergeten een goede infrastructuur met wegen en vliegvelden, en nog veel meer. Het past gewoonweg niet allemaal tegelijkertijd meer op onze postzegel in Europa op een cultuurland van 250 x 180 km. 

Waarom is deze stikstof-uitdaging dus een uitdaging in een Complex Systeem? Het heeft veel facetten die met elkaar verbonden zijn. De overall technologische, sociale en economische analyse en dus het begrip over dit systeem is heel lastig te overzien. Hierdoor verloopt het debat ook zo rommelig. Je praat gemakkelijk langs elkaar heen langs alle onderdelen van dit dossier:

  • De belangen tussen verschillende actoren zijn strijdig, en het redelijke politieke midden is er vrijwel niet meer. De extremen op de flanken bepalen het debat en dus is er overal in de media en in Den Haag spraken van polarisatie. En zo werkt Den Haag inmiddels op alle grote thema’s.
  • De wens tot ‘meer groen en natuur’ van enkelen burgers, gecombineerd met het individuele “Not in my Backyard” denken overschreeuwt het politieke midden waar normaliter genuanceerde afwegingen gemaakt worden over de toekomst van Nederland. Misschien moeten we overigens enkele N2K gebieden opgeven zoals Louise Fresco ook voorstelde.
  • De economie, en behoudt (of afbraak) van een hele grote agri-food sector waarin 900.000 mensen werk hebben; het gaat om ongeveer 10% van de beroepsbevolking. Een artikel met veel meer getallen en feiten volgt later nog. Laten we voorzichtig zijn om Economische Mikado te gaan spelen. Ook ben ik van mening dat we respect moeten hebben voor de kleine ondernemer die tegen de muur wordt gezet op dit moment door het grote Den Haag. 
  • Stikstofemissie (mits we inderdaad collectief die overtuiging hebben) reductie zou voor alle sectoren uitgewerkt moeten gaan worden en gelijktijdig geïmplementeerd. Dus niet nu de boeren eerst. Het beste is om te werken aan emissie-reductie (en niet te kijken naar depositie), emissies te beprijzen en de stikstof-koepel jaarlijks te verkleinen.
  • Niet willen inzien dat Nederland vooral een grote RO uitdaging heeft. Mijn eerste ‘stikstof’ artikel ging daarom over Ruimtelijke Ordening. Zo moeten we het proces ook aanvliegen vind ik. Dus hoe gaan we Nederland vormgeven in de komende tien tot twintig jaar?!
  • De (PAS) wetgeving is onhandig opgesteld in Den Haag, (verwijzingen naar Brussel zijn onterecht, de fouten zijn in Den Haag gemaakt), maar wetten die kunnen we wijzigen daar hebben we immers een democratie voor. Hup Hup Den Haag ga aan de slag, kom op met nieuwe wetsvoorstellen. Rechters de schuld geven van deze stikstof-crisis is dus heel flauw. Rechters toetsen immers vooral de wetten die gemaakt zijn in Den Haag. Klopt de wet niet, dan moet wijzigen. Simpel!
  • Geen actief leiderschap met een heldere visie voor de toekomst (RO dus). Zie ook het Volkskrant artikel deze week. Ook is er teveel inhoudelijke knulligheid in Den Haag (er lijkt geen inhoudskennis meer te zijn binnen de tweede kamer en op het departement). Wijzen naar ‘de wetenschap’ lijkt stoer, maar we hebben bij RO niet met een wetenschappelijk vraagstuk te maken. Het is een puur politiek vraagstuk. Het voelt natuurlijk wel lekker als een “neutraal” wetenschappelijk advies de politieke problemen op lost. Maar het verbergt de politieke keuzes.
  • Er zijn inderdaad wetenschappelijke gebrekkige modellen in gebruik en achterliggende wetenschap is niet voldoende uitontwikkeld. Een separaat artikel volgt nog volgende week hoop ik. En dan nog, we hebben dus geen wetenschappelijk uitdaging; alleen maar een politieke uitdaging. Onderzoekers moeten niet gaan ‘oplossen’, onderzoekers moeten blijven onderzoeken, en hun bevindingen op schrift zetten. But no politics please!

De RO uitdaging gaat ook over de impact van de groei van de bevolking, het gebrek aan betaalbare huizen, en de vraag waar gaan we ons brood mee verdienen in de toekomst, leven in de stad versus platteland (blijft die wel leefbaar?), en eigenlijk ook over de vraag rijk versus arm.

Wanneer start dat Ruimtelijke Ordening debat in Den Haag? Ik hoop heel snel!

Het dichtbevolkte Nederland loopt vooral dus aan tegen allerlei fysieke en milieugrenzen. Dit vraagt veel creativiteit en een modus van ‘gaan doen in de praktijk’. Enkele voorbeelden: Waarom geen nieuwe Flevopolder bouwen? Of Schiphol verhuizen naar de Noordzee? Waar zijn die varkensflats in Rotterdam? En iets minder N2K gebieden is toch ook nog een politieke keuze? (vooral de postzegels). Wanneer komt er trouwens een vleestax? En welke partij durft met dit voorstel te komen: geen kinderbijslag meer als je meer dan twee kinderen hebt. En al die gekke bungalowparken waar stiekem toch permanent wordt gewoond, dat kan toch ook niet. Hoe dan ook ten alle tijden volgens Safe fail uitgangspunten.

Al deze thema’s zijn volledig met elkaar verbonden. Nu snel boeren wegpesten is unfair, niet nodig en krankzinnig. Het voldoet niet aan Safe-to-Fail aanpak. Ik herhaal daarom dat de kleurenkaart snel van tafel moet, dat PAS-wetgeving in de ijskast gezet moet worden, en dat we per direct het RO debat moeten starten. Het kabinet zou even haar vakantie moeten intrekken om hier een start mee te maken.

Fijne zondag! 

Geachte Minister Christianne van der Wal, u heeft vooral heeft een Ruimtelijk Ordening (RO) vraagstuk op uw bord, dus niet een stikstofvraagstuk! Handel naar het RO-proces dus en wordt minister van RO.

Hooggeachte mevrouw Van der Wal, Beste Christianne, 

Wij kennen elkaar niet, maar mijn vrouw kent u wel van uw tijd in Harderwijk. U wordt en werd gezien als het talent binnen de VVD en misschien wel al de toekomstig vrouwelijk minster president van Nederland heb ik begrepen. We zijn bijna even oud, en wonen bijna op dezelfde plek in Nederland. Ik schrijf op persoonlijke titel deze brief, het is een brief om u te inspireren en stiekem ook om u een beetje te adviseren. Ik ben geen boer, mijn ouders ook niet, we hebben geen boeren in de familie, maar ik ken er wel veel.

Ter introductie van mezelf ik ben scheikundig fysicus en modelleur (TU-Delft), ik ben onderzoeker, innovator en ondernemer in Wageningen. Daarnaast mag ik soms mijn mening delen met brancheorganisaties, ministers (in het buitenland) of ambassadeurs, de meeste stellen dit wel op prijs. Mijn kennis gebied is de gehele hele agro-food sector, specifiek alle aspecten rondom duurzaamheid, technologie en de economische aspecten. Besef; deze brief voor u komt uit een goed hart, maar besef ook dat u in mijn ogen nu een grote fout maakt met uw stikstofkaart (met uw doelen). 

Mijn partner M en ik hebben een klein vrijstaand huis met een bovengemiddeld grote tuin in het midden van het land. In onze achtertuin ligt een groot stuk grasveld van ongeveer 75m2 en gelukkig ons grasveld door naar de gemeentuin waar ook nog een flink stuk gras ligt waar we gewoon op kunnen uitkijken. We hebben daarnaast ook een overkapping met buitenbank en een zithoek met picknicktafel achter neergezet zodat we heerlijk buiten kunnen werken of ontspannen.

Aan de voorkant hebben een oprit voor onze twee auto’s en een voortuin. Stapje voor stapje hebben we onze achtertuin in de laatste vijf jaar aangepast naar onze wensen en nu is eerdaags de voortuin aan ook de beurt. We moeten bekken, onze voortuin is nu nog een overwoekerde warboel, of te wel vrije natuur zou je kunnen zeggen. 🙂

Een mooi ontwerp voor onze voortuin is er echter nog niet, en ook hebben we samen nog geen eisen-pakket opgesteld waarin onze doelen beschreven staan. We staan thuis voor een Ruimtelijk Ordeningsvraagstuk (= het nieuwe ontwerp en vormgeven van onze voortuin). We hebben thuis dus een RO uitdaging liggen; net als Nederland deze nu in mijn ogen heeft.

Het stikstofdebat zou helemaal niet moeten gaan over stikstofemissie of depositie, en zeker niet over de RIVM modellen (die idd niet zo goed kloppen). Het debat was impliciet een RO vraagstuk voor heel Nederland. Het stikstofdebat zou in mijn ogen veel explicieter over de vraag “hoe richten we Nederland opnieuw in de komende pakweg twintig jaar” moeten gaan. 

Het stikstofdebat … is dus geen stikstofdebat! Althans, als je er rationeel naar kijkt. 

Terug naar onze eigen voortuin thuis. Enkele opties die wij hebben en die we samen evalueren:

  • Niks doen en verder laten verwilderen. Dit kost geen geld, geen tijd, maar onze buren zullen gaan klagen vroeg of laat denken we. We laten de natuur dan wel zijn gang gaan.
  • Alles weghalen en ook een grasveld neerleggen. Dit lijkt groen (maar het is een monocultuur) en we moeten frequent maaien. Deze optie vinden we iets te saai.
  • Alles gewoon weghalen en tegels neerleggen. “Wauw, nooit meer hoeven maaien, en veel plek voor gasten die met een auto komen”, maar lelijk wordt het wel. Het kost ook eenmalig een paar centen. Dit gaan we zeker niet doen.
  • De oprit iets vergroten, nieuwe bomen en struiken plaatsen, borders met plantjes en bloemen. Oftewel een een heel nieuw integraal ontwerp maken. De oude stenen zetten we daarna wel op marktplaats en als iemand een plantje wilt hebben, be our guest. Een beetje natuur dus, een beetje cultuurgrond, een beetje ‘stad’ in onze voortuin dus.

Zoals onze voortuin, zo staat Nederland er nu eigenlijk ook voor, we zullen eerst aan land-development, aan Ruimtelijke Ordening moeten gaan doen. Dat is onze werkelijke uitdaging.

We moeten snel met een nieuwe ontwerp voor de toekomst komen. Hoe willen we Nederland gaan vormgeven is dus de vraag? Dit lijkt erg op de vraag die mijn ouders (mijn pa heeft meegeholpen aan het ontwerp van de Flevopolder) tientallen jaren geleden ook probeerde te beantwoorden. Net als bij onze eigen voortuin zijn er echter fysieke grenzen, zijn grenzen aan het financiële budget, en kan je een discussie hebben over mooi of lelijk (met of zonder de buren erbij te betrekken?). Nederland heeft daarnaast nog een paar extra grenzen (boundaries worden die genoemd in de chemie) die minder relevant zijn voor onze eigen kleine voortuin thuis. Denk hierbij aan: 

  • de wens om de totale CO2 uitstoot van ons landje te verlagen, 
  • de wens om om minder stikstof (NOx en Ammoniak) te emitteren naar de lucht (ik praat nu bewust nu even over emissies en niet over depositie of effect van depositie kwaliteit van natuur), 
  • het oppervlak water schoner te maken en houden, 
  • maar ook de wens om extra woningen te realiseren en voldoende plek om te recreëren te maken.  

Het lijkt in de klassieke media de laatste weken alleen te gaan over de RIVM modellen, over de juistheid van van droge depostie en de KDW, of de werkelijke kwaliteit van onze natuurgebieden. Maar ik zie dat niet zo, dat zijn maar echt deelonderwerpen. Het zou op dit moment ook niet moeten gaan over de individueel boeren en hun vee en stallen. Het zou dus nu ook niet moeten gaan over opkoopregelingen of verplaatsingen. Neen, we staan als hele samenleving in de basis alleen mar voor een klassiek Ruimtelijke Ordening vraagstuk. Natuurlijk zit Nederland ‘op slot’ (is dat echt zo, of waren we juridisch onhandig met PAS in Den Haag?), en laten we juist daarom eerst breder en integraler gaan kijken naar dit (RO) dossier.

Nederland heeft een totaal oppervlak van 41.543 km2 waarvan 18,41% water aldus wiki. We leven in een dichtbevolkt landje met 424 inwoners per km2 en totaal 17.6 miljoen mensen. Volgens CBS groeien we door naar rond de 20 miljoen personen in 2060. Maar er zijn ook 1,7 miljoen runderen, 100 miljoen kippen en ongeveer 12 miljoen varkens. En dan willen we ook nog mooie(re) parken, extra natuur, schoner water, grotere bossen, meer biodiversiteit en/of ook voldoende vakantieparken (en nog veel meer willen wij veeleisende burgers). Al deze mensen en dieren hebben een plekje nodig in ons kleine kikkerlandje. In het recente verleden hebben we daarom de Flevopolder gemaakt (1400 km2), en dat hielp even. We hebben ook nieuwe wijken (Bijlmer, VINEX) en zelfs compleet nieuwe steden gebouwd. Nu in de randstad gaat iedereen langzamerhand wel wennen aan wonen in ‘hoogbouw’. Maar we houden hoe dan ook nog de chemische grenzen t.a.v. CO2 en Stikstof en fysieke grens t.a.v. de 41.543 km2 oppervlak.

RO gaat dus om het KIEZEN hoe de ruimte in te vullen. Het RO ontwerp en managementproces is er om de beperkt beschikbare chemische en fysieke ruimte van Nederland te verdelen over alle mensen alle bedrijven, onze dieren, de gewenste natuur, wonen, werken en recreëren dus. RO is overigens geen wetenschap.

Een paar voorbeelden van mogelijke uitkomsten van dit ontwerpproces:

  • Meer mensen en dieren in Nederland? Dan gaat dat automatisch ten kosten van natuur en mogelijkheid tot recreëren. Daar kunnen we voor kiezen hoor!
  • Willen we vooral meer diverse natuur? Dan moeten we minder dieren gaan houden (of minder mensen 😉 ) of zwaar inzetten op technische innovaties zoals de beroemde varkensflats in Rotterdam.
  • Willen we ook meer mensen in ons kikkerlandje en ook behoudt van de natuur? Dan moeten we meer hoogbouw gaan plaatsen in de randstad, maar is de wens van velen om een eigen huis en tuin te hebben niet meer haalbaar in de toekomst. Jij en ik hebben dan geluk met onze vrijstaande huizen met grote tuinen.
  • Gewoon doorgaan op de huidige manier? Dan kunnen we ook enkele N2K gebieden opgeven (zie daarover Louise Fresco in NRC). Of kunnen we de boeren gaan dwingen dat alle koeien en varkens op stal gaan staan (maar we willen ook koeien in de wei). Of gewoon PAS wetgeving negeren of veranderen. PAS was immers niet een Brussels maar een NL construct.
  • Wat ook kan alle zware industrie (DSM, TATA, SHELL) en alle benzine auto’s het land uit? De reductie op NOx geeft misschien ook ruimte om wat door te ploeteren. 

De keuzes die je kunt maken en de opties die daaruit rollen zijn groot. En dat denk- en ontwerpproces heeft werkelijk niks te maken met correcte of incorrecte wetenschap. RO is bij uitstek juist een onderwerp voor de politiek in Den Haag en het debat in de kamer (in alle transparantie).

Horen we ons kabinet dergelijke afwegingen en keuzes expliciet maken?** Nee! Waarom denken we dan dat de LNV ambtenaren onder leiding van u een stikstofkaart moeten laten maken? Dit werkelijk RO-vraagstuk moet dus heel snel op de agenda van ons kabinet in Den Haag gezet worden. Niet stikstof-reductie bij de boeren als single topic dus. Het gaat om vorming van ons landje, onze toekomst dus! Zolang we geen nieuw ontwerp hebben moeten we zeker niet te rap 25 miljard uitgeven en daarmee het kind met het badwater weggooien. Vooralsnog zeg ik daarom “laten de boeren met rust!” het komende jaar en ga terug naar de tekentafel.

Mijn eerste tip is daarom om uw titel van “minister van stikstof” te veranderen in “minister van ruimtelijke ordening (RO)”, in die hoedanigheid kan dan een toekomstplan voor Nederland gemaakt worden. Een plan waarbij alle betrokken – dus naast boeren, ook industrie, transport, wonen, en natuur – aan tafel komen te zitten. Iedereen moet wat gaan inschikken dat is duidelijk, maar laten we nu proberen te voorkomen dat we in het beroemde boek Animal Farm terecht komen (“all pigs are equal but some are more equal then others”. Boeren zijn boos om dat ze voelen als tweederangs burgers behandeld te worden, ze doen al veel en zijn nu weer als eerste ‘de klos’ (althans zo ervaren ze dat).

Mijn tweede tip is dat u lekker ontspannen op vakantie gaat, en na uw vakantie om te beginnen die kleurplaat per direct intrekt, uw functie titel dus gaat veranderen en gewoon eerst maar de gesprekken aangaat met de hierboven alle betrokken actoren. Tenslotte hou de plan-makerij rondom RO ook in Den Haag (en laat u helpen door de private sector we hebben fantastische ingenieurs en ontwerp bedrijven in Nederland!), Nederland is te klein en RO is te gespecialiseerd om RO door te schuiven naar de provinciehuizen, die hebben niet de mankracht en expertise om daar het wiel opnieuw uit te vinden.

Ik wens u veel sterkte in deze ook voor u persoonlijk lastige tijden.

Met vriendelijke groet,

ir. Wouter de Heij 

Scheikundig Technoloog – TU-Delft
Voedseltechnoloog – Wageningen
Duurzaam innovator & ondernemer – Wageningen

** niet helemaal waar. Tjeerd de Groot (D66) is al jaren helder, “hij wilt gewoon 50% minder dieren in Nederland”.