Dit is het zesde artikel in een serie longreads die een kritische beschouwing biedt op het Rapport Wennink (2025). Na eerdere analyses van de historische context, theoretische kaders, technocratische aannames, leiderschap en economische timing, richt dit artikel zich op de inhoudelijke blinde vlekken van het rapport. Drie fundamentele omissies worden hierin onderzocht: het gebrek aan een centrale rol voor ondernemerschap, de afwezigheid van de menselijke dimensie in de technologische transitie, en het verhulde politieke narratief achter de voorgestelde keuzes. Een opmerkelijke bevinding is de discrepantie tussen de genuanceerde visie die Peter Wennink zelf in interviews etaleert en de meer rigide, uitgeklede versie die in het rapport is vastgelegd, wat suggereert dat het document het resultaat is van een politiek en maatschappelijk compromis.

De Eerste Blinde Vlek: Het Primaat van Ondernemerschap

Het Rapport Wennink is een lijvig document dat een gedetailleerde analyse van de Nederlandse economie combineert met concrete investeringsvoorstellen in vier strategische domeinen. Het discours wordt gedomineerd door concepten als grote instituties, clusters, investeringen en technologieën. Wat echter opvalt door afwezigheid, is een centrale focus op ondernemerschap. Dit is geen kleine omissie, maar een fundamentele blinde vlek.

Econoom Arnoud Boot legt in de podcast De Alliantie de vinger op de zere plek: “Hoe krijg je Nederland ondernemender? Waarom staat dat niet bovenaan?” Boot observeert scherp dat het rapport weliswaar pleit voor fiscale hervormingen en investeringsstimulansen, maar dat deze boodschap “wordt verdoezeld” door de suggestie dat het injecteren van tientallen miljarden op zichzelf voldoende is om de gewenste transitie te bewerkstelligen.

Dit is een klassieke denkfout in het innovatiebeleid: de focus ligt op de randvoorwaarden (kapitaal, instituties, clusters) in plaats van op de actoren die de innovatie daadwerkelijk moeten dragen (ondernemers, innovators, risiconemers). Boot’s vermoeden dat Wennink “volledig onder de grond gelobbyd” is door VNO-NCW, suggereert dat het rapport minder een persoonlijke visie van Wennink is en meer een compromis tussen de gevestigde belangen van het grootbedrijf, de politiek en de kennisinstellingen.

De ironie is evident. Wennink, als voormalig topman van het uit ondernemerschap geboren ASML, begrijpt als geen ander dat innovatie ontstaat uit individueel en collectief initiatief. In interviews is hij hierover aanzienlijk explicieter: “Ik ben ervan overtuigd dat als je de randvoorwaarden goed invult, je zo veel creativiteit en verdienvermogen en innovatiekracht vrijmaakt.” Dit is de kernboodschap die in het rapport centraal zou moeten staan, maar die nu is gereduceerd tot een voetnoot.

De Tweede Blinde Vlek: De Afwezige Mens en Technologisch Darwinisme

Europaverslaggever Stefan de Vries gaat in zijn kritiek nog een stap verder en typeert het rapport als een vorm van “technologisch, technocratisch darwinisme.” De menselijke maat ontbreekt nagenoeg volledig. Het discours is er een van technologieën, domeinen en productiviteit, zonder een diepgaande reflectie op de maatschappelijke en menselijke consequenties.

Dit is niet alleen een moreel, maar ook een pragmatisch probleem. Innovatie wordt gedragen door mensen, en technologische transities die zonder maatschappelijk draagvlak worden opgelegd, zijn gedoemd te mislukken of te stagneren. Wennink zelf erkent dit impliciet in interviews wanneer hij de demografische uitdaging schetst: “We vergrijzen en moeten met minder mensen meer verdienen. Dus moet de arbeidsproductiviteit omhoog.” Dit is een fundamenteel menselijk vraagstuk, dat in het rapport wordt gereduceerd tot een economische abstractie.

De voorgestelde domeinkeuze voor hoogtechnologische, kennisintensieve sectoren (AI, Quantum, Biotech) impliceert een verdringing van laaggeschoolde arbeid. Wennink’s uitspraken in interviews over drones die pakketjes bezorgen en schoonmakers die overbodig worden, illustreren een vorm van technologisch determinisme: de ‘sterken’ (hoogopgeleiden) overleven, de ‘zwakken’ (laagopgeleiden) worden uit de economie gedrukt. Hoewel hij dit poogt te nuanceren door te wijzen op de noodzaak van omscholing (re-skilling) voor nieuwe banen in de energie- en digitale infrastructuur, blijft deze cruciale menselijke dimensie in het rapport zelf onderbelicht. Het document presenteert de investeringskeuzes, maar verzuimt de onvermijdelijke sociale gevolgen en de daarvoor benodigde beleidsantwoorden expliciet te adresseren.

De Derde Blinde Vlek: Het Gevoelige Politieke Compromis

Techjournalist Joe van Burik signaleert dat het ongemakkelijke politieke verhaal—de vraag “wat moet er minder?”—zorgvuldig wordt verstopt. Wennink constateert in het rapport dat “uitzendbureaus, slachterijen en schoonmaakbedrijven een steeds groter gedeelte van onze economie vormen, terwijl hoogproductieve sectoren als de chemie, telecom en financiële dienstverlening kleiner worden.” Dit is een correcte en belangrijke diagnose van een potentieel probleem.

De impliciete oplossing is een verschuiving van investeringen naar hoogproductieve sectoren, wat onvermijdelijk een krimp van laagproductieve sectoren betekent. Van Burik merkt op: “Dat is het politieke verhaal dat heel gevoelig ligt, en dat hier niet zo instaat. […] Dat verstopt Wennink in een bijzin.” Het rapport identificeert het probleem, maar deinst terug voor de politiek gevoelige consequentie: het afbouwen van bepaalde sectoren en de bijbehorende werkgelegenheid.

In interviews is Wennink, wederom, aanzienlijk directer: “Kiezen voor een paar sectoren betekent ook dat iets anders van tafel valt.” Hij noemt expliciet slachthuizen, de landbouw, de papierindustrie en uitzendbedrijven. Zijn confronterende stelling dat het antwoord op de vraag “En ik dan?” soms moet zijn “Ja, jij eventjes niet,” is de eerlijke, maar politiek onhaalbare boodschap die in het rapport is weggemoffeld. De angst voor maatschappelijke weerstand—de spreekwoordelijke trekkers op het Malieveld en stakende vakbonden—heeft geleid tot een strategische verhulling van de pijnlijke keuzes. Dit is het politieke dilemma van de beleidsadviseur: de waarheid spreken of politiek haalbaar blijven.

De Kloof Tussen de Persoon Wennink en zijn Rapport

De kernobservatie is de significante kloof tussen de genuanceerde, reflectieve persoon Wennink in interviews en het rigide, technocratische rapport dat zijn naam draagt. In de publieke arena erkent hij de complexiteit: de cruciale rol van ondernemerschap, de menselijke dimensie van transities, de spanning tussen economie en samenleving, en de pijnlijke realiteit van strategische keuzes. Zijn verwijt dat “dit plan er natuurlijk al lang moeten liggen” maar dat “er gebeurde niks,” is niet alleen een aanklacht tegen de politiek, maar impliciet ook tegen het gevestigde bedrijfsleven waarvan hij zelf deel uitmaakte.

De meest plausibele verklaring voor deze discrepantie is dat het rapport een zorgvuldig geconstrueerd compromis is, ontworpen om acceptabel te zijn voor een breed scala aan belanghebbenden. Dit is de realiteit van beleidsadvisering: rapporten zijn politieke artefacten, gesmeed in het vuur van lobbyisme en politieke haalbaarheid. De consequentie is echter dat de werkelijke, dieperliggende problemen vaak verborgen blijven tussen de regels.

De Interne Contradictie: Landbouw als Probleem én Oplossing

Een symptomatische interne contradictie in het rapport betreft de positie van de landbouw. Enerzijds wordt de sector gecategoriseerd als laagproductief en daarmee impliciet afgeschreven. Anderzijds wordt het stikstofprobleem, waarvan de landbouw de grootste veroorzaker is, benoemd als een van de voornaamste blokkades voor de Nederlandse economie. Hoe kan men het stikstofprobleem oplossen zonder de landbouwsector fundamenteel te transformeren? Het rapport biedt hier geen coherent antwoord op en illustreert het onvermogen om sectoren tegelijkertijd als probleem te definiëren en als onderdeel van de oplossing te zien. Het pleidooi is voor afschaffen, niet voor transformeren. Ook hier toont Wennink in interviews meer begrip voor de complexiteit dan het rapport zelf.

Wat Wennink Had Moeten Schrijven: Een Alternatief Narratief

Op basis van deze analyse kan een alternatief, moediger narratief worden geconstrueerd. Een rapport dat:

1. Ondernemerschap centraal stelt, in plaats van louter grote, top-down investeringen. De focus zou moeten liggen op het creëren van de randvoorwaarden waarbinnen ondernemers kunnen experimenteren, risico’s nemen en innoveren.
2. De menselijke dimensie van de transitie erkent. Het discours moet niet alleen gaan over productiviteit en groei, maar ook over de maatschappelijke gevolgen: welke banen verdwijnen, welke ontstaan, en hoe wordt een rechtvaardige transitie voor iedereen gewaarborgd?
3. Het politieke verhaal van krimp expliciet maakt. Een eerlijk en transparant debat over welke sectoren moeten krimpen is ongemakkelijk maar noodzakelijk. Dit vereist een duidelijke communicatie over de gevolgen en een robuust sociaal beleid om de transitie te begeleiden.
4. De valse tegenstelling tussen bedrijfsleven en samenleving overstijgt. Wennink’s eigen woorden—”Dat polariseren, bedrijven versus de samenleving, daar ben ik schijtziek van”—hadden een centraal thema in het rapport moeten zijn.
5. De spanning tussen economische groei en ecologische duurzaamheid niet negeert. Het rapport had de noodzaak van vergroening en decarbonisatie veel centraler moeten stellen, zoals Wennink in zijn interviews wel doet.

De Aard van Beleidsrapporten

Beleidsrapporten zijn per definitie compromissen, balancerend op het slappe koord tussen analytische scherpte en politieke haalbaarheid. Het Rapport Wennink is hierop geen uitzondering. Het is een waardevolle en noodzakelijke wake-up call die de urgentie van economische vernieuwing op de agenda heeft gezet.

Het rapport is echter onvolledig. Het mist de ziel van het ondernemerschap, de empathie voor de menselijke maat en de moed om het politieke verhaal onverhuld te vertellen. De discrepantie tussen de genuanceerde visie van de auteur en de uitgeklede inhoud van het document is veelzeggend. Het echte Rapport Wennink—het rapport dat hij in zijn interviews schetst—zou oneindig veel krachtiger zijn geweest. Het is jammer dat dit rapport, vermoedelijk uit politieke noodzaak, nooit is geschreven.