Stel je voor: nog maar één keer per week een stukje vlees op je bord. De rest van de week? Sojabonen, insecten of misschien wel kweekvlees uit een laboratorium. Dit is geen vergezochte dieethype, maar het serieuze voorstel van het invloedrijke EAT-Lancet rapport. Een lobby tegen vlees wint terrein, met het argument dat het slecht is voor de planeet en voor onze gezondheid. Maar terwijl de koe de nieuwe zondebok lijkt, gaan Nederlanders rustig door met het eten van hun vertrouwde stukje vlees. Hebben zij het allemaal bij het verkeerde eind? Of rammelt er iets aan het verhaal van de anti-vleesbrigade?

De boodschap is overal: eet minder vlees. Het is slecht voor je gezondheid, het klimaat, de planeet en de stikstofcrisis. “Kortom, slecht,” zoals de openingsscène van een recente documentaire het treffend samenvat. Steeds meer mensen verkondigen trots dat ze vegetariër of flexitariër zijn. Maar wat als deze beweging niet alleen voortkomt uit nobele bedoelingen, maar ook wordt aangestuurd door machtige partijen met grote belangen? We duiken in de wereld achter de voedseltransitie en stellen de vraag: is de oorlog tegen vlees wel zo eerlijk?

Het ‘Planetary Health Diet’: Goed voor de Planeet, maar ook voor U?

In 2019 lanceerde de EAT-Lancet Commissie haar eerste rapport, met een dieet dat de wereld moet redden: het ‘Planetary Health Diet’. In 2024 volgde een update. De kern van het advies: een drastische vermindering van dierlijke producten. Concreet betekent dit volgens voedingsonderzoeker Esther Nederlof, auteur van het boek ‘Hersenvoer’, een dieet dat zwaar leunt op koolhydraten. “Eén portie zuivel per dag en één kleine portie vlees, vis of kip per dag en nog één of twee eieren per week. Maar voor vlees hebben ze wel een maximum per week en dat is één zo’n kleine portie per week. En daarnaast leunt het advies heel zwaar op koolhydraten. Dus veel granen, veel peulvruchten en opvallend genoeg ook 30 gram suiker per dag.”

EAT-Lancet, een zelfbenoemde non-gouvernementele organisatie (NGO), presenteert dit dieet als de win-win oplossing: goed voor de mens én de planeet. Maar onderzoeksjournalist Daan de Wit, die boeken schreef als ‘Weet wat je eet’, plaatst hier zijn vraagtekens bij. Hij stelt dat de volgorde andersom is. “Wat je duidelijk merkt is dat hun uitgangspunt is wat zij denken dat goed is voor de planeet en in het verlengde dat goed is voor de mens. Maar dat is helemaal niet zo,” aldus De Wit. Hij vreest dat als we dit dieet wereldwijd doorvoeren, het “echt wel een negatief gevolg [zal] hebben voor de gezondheid van de mensheid.”

De kritiek wordt versterkt door de keuze voor de hoofdauteur van het voedingsgedeelte van het rapport: Walter Willett, een professor van Harvard en een uitgesproken voorstander van veganisme. “Dan zie je al dat zo’n hoofdauteur met zijn bepaalde persoonlijke voorkeur mede dus die koers uitzet voor zo’n rapport. Dan weet je eigenlijk al bijna wat de uitkomst gaat zijn,” merkt De Wit droogjes op. De commissie koos bewust voor een richting waarin vlees een minimale rol speelt.

De Wetenschap: Rammelt het Bewijs?

De waarschuwingen tegen (rood) vlees zijn grotendeels gebaseerd op epidemiologische studies. In dit type onderzoek worden grote groepen mensen gevolgd en wordt gekeken naar verbanden tussen hun eetpatroon en het optreden van ziektes. Het Voedingscentrum stelt op basis hiervan dat te veel rood en bewerkt vlees de kans op chronische ziekten verhoogt. Maar hoe sterk is dit bewijs eigenlijk?

Volgens voedingswetenschapper en ingenieur Wouter de Heij, die zelf bedrijven in plantaardige producten heeft opgezet, is epidemiologie in voedingsonderzoek problematisch. “Relaties hoeven niet causaal te zijn,” legt hij uit. “Je mag er niet te veel conclusies uit trekken. Mensen die meer vlees eten, eten ook meer granen, meer gefrituurde producten, meer suiker. Dus de vraag is dan: ligt het aan het vlees of ligt het aan het broodje, de friet en de frisdrank?” De Heij twijfelt dan ook openlijk aan de waarschuwingen. “Epidemiologie staat ook op het laagste in de ladder van bewijsvoering in de wetenschap.”

Hij stelt dat er maar één claim is waar enige consensus over bestaat: “te veel bewerkt rood vlees met nitriet erin heeft een iets verhoogde kans op darmkanker.” De nadruk ligt hier op ‘bewerkt’ en ‘iets’. Dat onbewerkt vlees per definitie ongezond zou zijn, bestempelt hij als een fabeltje.

Een Pleidooi voor Vlees: Bouwstenen voor het Leven

Als het bewijs tegen vlees zo wankel is, waarom zouden we het dan wel moeten eten? De experts in de documentaire zijn het erover eens: dierlijke producten zijn cruciaal voor een goede gezondheid. “Onze hele mensheid is voor het grootste gedeelte van die mensheid gebouwd op vlees, vis en groente,” stelt De Heij. Hij wijst op de evolutie: “Ik ben van mening dat wij zijn ontstaan in de laatste paar honderdduizend jaar via evolutie op een dieet waarbij vlees en vis en groente ook een heel logische keuze is.”

De voordelen zijn legio. “Rood vlees brengt ontzettend veel goeds met zich mee,” zegt De Heij. “Vitamine, mineralen, A, D, E, en K. Dat zijn de vetoplosbare vitamines. Die zitten erin. Het brengt gezonde vetten met zich mee.” Esther Nederlof vult aan dat juist de voedingsstoffen die rijkelijk in dierlijke producten aanwezig zijn, zoals B12, ijzer, zink en vitamine A, essentieel zijn voor de hersenen.

Ze waarschuwt voor de risico’s van het EAT-Lancet dieet. “Als je uit gaat rekenen hoeveel voedingsstoffen je binnen gaat krijgen uit die producten, dan zitten daar echt een aantal voedingsstoffen in waar je je zorgen over kunt maken.” Vitamine A is een goed voorbeeld. Ons lichaam kan dit maar zeer moeizaam omzetten uit plantaardige bronnen (bètacaroteen). “Kinderen kunnen het heel slecht omzetten. Zuigelingen kunnen het helemaal niet omzetten. Dus die groepen hebben echt hun vitamine A uit dierlijke producten nodig.”

En dan zijn er nog de eiwitten. Dierlijke eiwitten zijn ‘compleet’, wat betekent dat ze alle essentiële aminozuren bevatten die ons lichaam nodig heeft als bouwstenen. Plantaardige eiwitten zijn vaak incompleet en worden minder goed opgenomen. “Je moet al 30% meer aan eiwitten naar binnen werken dan als je dat op eieren of op vlees zou doen,” aldus De Heij. Te weinig eiwitten, zeker in combinatie met de vele koolhydraten uit het EAT-Lancet dieet, is volgens hem “hartstikke ongezond voor je.”

Antinutriënten en de Illusie van Supplementen

Een ander onderbelicht probleem van een dieet dat zwaar leunt op granen en peulvruchten, is de aanwezigheid van ‘antinutriënten’. Daan de Wit legt uit: “Graan brengt fytinezuur met zich mee. Dat fytinezuur komt in je lichaam en dat voorkomt dat je allerlei voedingsstoffen opneemt. Je wil juist zink opnemen, calcium opnemen. Dat wordt voorkomen door het graan.” Ironisch genoeg waarschuwde zelfs een van de co-auteurs van het eerste EAT-Lancet rapport, Jessica Fanzo, later voor dit probleem en de ontoereikende voedingswaarde van het dieet.

De reactie van hoofdauteur Walter Willett op deze kritiek is veelzeggend: hij wuift het weg door te stellen dat supplementen “heel goedkoop” zijn en dat voedsel altijd nog verrijkt kan worden. Dit stuit op onbegrip bij Wouter de Heij. “Waarom dan niet een klein stukje vlees per dag nemen?” vraagt hij zich af. Het ijzer uit vlees (heemijzer) is van nature veel beter opneembaar dan het kunstmatig toegevoegde ijzer in vleesvervangers. “De opnamebeschikbaarheid van heemijzer is fenomenaal veel beter.”

Wie profiteert er?

De vraag blijft waarom een dieet met potentieel serieuze nadelen zo krachtig wordt gepromoot. Een blik op de financiers van de EAT Foundation is verhelderend. Grote namen als de Wellcome Trust (een fonds van een farmaceutisch bedrijf), de Rockefeller Foundation en de Bill & Melinda Gates Foundation hebben zich aan het initiatief verbonden. Deze filantropische organisaties investeren tegelijkertijd in de ontwikkeling van kweekvlees, vleesvervangers en de farmaceutische industrie die oplossingen biedt voor de welvaartsziekten die een koolhydraatrijk dieet kan veroorzaken.

Het creëert een beeld van een zelfversterkend systeem: promoot een dieet dat mensen potentieel ziek maakt en verkoop ze vervolgens de pillen en de alternatieve producten. Zoals een van de geïnterviewden het scherp stelt: “Het is een verdienmodel.”

Conclusie: Laat je niet gek maken

De oorlog tegen vlees is complexer dan hij lijkt. Het narratief dat vlees de grote boosdoener is voor onze gezondheid en de planeet, is gebaseerd op wankel wetenschappelijk bewijs en wordt gepromoot door partijen met duidelijke belangen. De tegenargumenten, die wijzen op de essentiële rol van dierlijke voedingsstoffen voor onze gezondheid, worden vaak genegeerd of weggewuifd.

Dit betekent niet dat we onbeperkt kiloknallers moeten consumeren. “Te veel is nooit goed,” benadrukt Wouter de Heij. Een gebalanceerd dieet, met een matige hoeveelheid kwalitatief goed, onbewerkt vlees van dieren die een goed leven hebben gehad, lijkt voor de meeste mensen de gezondste keuze.

Het belangrijkste is om kritisch te blijven. Laat je niet meeslepen door de laatste hype of een door machtige lobby’s opgelegd dieet. Zoals Daan de Wit concludeert: “Als dit verhaal niet belicht wordt, kunnen we geen eerlijke keuze maken over wat op ons bord zou moeten liggen.” Die eerlijke keuze begint bij het kennen van alle kanten van het verhaal. En dat verhaal is een stuk genuanceerder dan de simpele boodschap ‘vlees is slecht’ doet vermoeden.