Het gesprek over de toekomst van de landbouw in Nederland lijkt al jaren in cirkels te draaien. In Den Haag komen we geen stap verder, terwijl boeren vastlopen in een woud van regels, vergunningen die niet meer worden verstrekt en tegenstrijdige maatschappelijke verwachtingen. De term die tegenwoordig in de mode is: doelsturing. Het klinkt sympathiek – de overheid stelt doelen en de boer mag zelf weten hoe hij ze bereikt. Maar wie goed luistert, hoort dat doelsturing een wolf in schaapskleren is.

Want doelsturing is geen échte vrijheid voor de ondernemer. Het is een nieuwe laag van regels en indicatoren die uiteindelijk juridisch vastgelegd zullen worden. Boeren weten dat: vandaag is een KPI een managementinstrument, morgen wordt het een vergunningsvoorwaarde. En dat is precies waarom het vertrouwen zoek is.

Wat is van de boer, wat is van de overheid?

Het fundamentele onderscheid dat we moeten maken is simpel:

• De boer is verantwoordelijk voor zijn bedrijf en zijn ondernemerschap. Hij bepaalt zijn managementkeuzes, zijn efficiëntie en zijn manier van produceren.
• De overheid mag vragen om het beperken van emissies naar de publieke ruimte. Lucht, bodem en water zijn van ons allemaal. Dat is legitiem.

Maar alles daar tussenin – van het voorschrijven van vloeren in stallen tot het doordrukken van management-KPI’s – hoort niet in de handen van de overheid. Dat is managementinformatie, geen publieke informatie. En zodra we dat gaan vermengen, verliezen boeren hun ondernemersvrijheid en blijven we hangen in juridisering.

Het probleem van Haagse halfslachtigheid

We zitten al zes jaar op slot. Niet omdat boeren niets willen, maar omdat Den Haag weigert echte keuzes te maken. Het stikstofdossier is daar het schoolvoorbeeld van: geen helder beleid, wel een stortvloed aan regels. In plaats van duidelijke politieke besluiten, schuift men het probleem af op boeren met indirecte normen, scorekaarten en KPI’s.

Maar politieke besluiten horen niet genomen te worden via de achterdeur van de bedrijfsboekhouding. Als Nederland dierenwelzijn belangrijker vindt dan productiviteit, prima: leg dat vast, neem de verantwoordelijkheid en compenseer de sector die je daarmee raakt. Maar schuif die verantwoordelijkheid niet af op individuele boeren met steeds complexere rekenmodellen.

Vergunningen en geld: de randvoorwaarden

Zonder vergunningen kan er geen enkele ondernemer bewegen. Punt. Zolang vergunningverlening vastzit in juridische constructies, gaat er niets veranderen. Boeren investeren niet als ze hun bedrijf juridisch op drijfzand bouwen.

Daarnaast kosten bijna alle milieumaatregelen geld. Of het nu gaat om emissiereductie, klimaatmaatregelen of dierenwelzijn: ze verhogen de kostprijs. Dan is de enige eerlijke weg dat de maatschappij – dus wij allemaal – daar ook voor betaalt. Niet met symbolische subsidies, maar met structurele financiering.

Regionale aanpak, niet meer Haagse regeldrift

Ik pleit voor regionale emissiereductieprogramma’s. Boeren weten zelf hoe ze hun emissies kunnen verlagen. Laat ze dat samen doen, in de context van hun gebied, ondersteund door middelen en duidelijke randvoorwaarden. En ja: er mag een emissieplafond per bedrijf zijn, vergelijkbaar met de vergunning in de chemie. Maar bemoei je niet met hoe een boer zijn stal schoonmaakt, hoeveel krachtvoer hij voert of hoe hij zijn management inricht.

De kern

De kern van mijn bezwaar tegen doelsturing en KPI-denken is dit: het lijkt vrijheid, maar het is nieuwe regulering. Het maakt ondernemen minder aantrekkelijk, vergroot het wantrouwen en houdt de sector gevangen in juridisch geneuzel.

Wat we nodig hebben is het omgekeerde:

1. Heldere politieke keuzes in Den Haag.
2. Vergunningen als basis voor zekerheid.
3. Financiële steun voor kostprijsverhogende maatregelen.
4. Ondernemersvrijheid voor boeren om hun bedrijf naar eigen inzicht te runnen.

Zolang Den Haag weigert keuzes te maken, blijft doelsturing een lapmiddel dat boeren verder vastzet. Boeren verdienen beter: vertrouwen, ruimte en de zekerheid dat hun werk gewaardeerd wordt.